امروز در تهران، شورش نان بود...

یک سال و سه ماه پس از اشغال ایران توسط متفقین در شهریور ماه ۱۳۲۰، تهران و چند شهر بزرگ ایران درگیر شورشی شد که به بلوا یا شورش نان مشهور شد. در حالی که ایران تا پیش از اشغال از جمله کشور‌های صادرکننده غله بود، رفع نیاز‌های ارتش شوروی از طریق بخشی از گندم تولیدی ایران در شمال کشور به ویژه از آذربایجان و مشکلات سیستم حمل و نقل و نیز خشکسالی سال ۱۳۲۰ که کشور با آن دست و پنجه نرم می‌کرد و موجب کاهش تولید غلات در ایران شده بود و برخی عوامل دیگر از جمله تورم و گرانی موجب شده بود که نان به عنوان اصلی‌ترین منبع غذایی و قوت ایرانیان به دشواری به دست شهروندان برسد.

فساد شکل گرفته از شرایط خاص کشور و ناتوانی دولت در ذخیره و سیلو کردن گندم به اندازه نیاز کشور و نیز احتکار گروهی از دلالان که گندم را چند برابر قیمت دولت از زارعان و کشاورزان خریداری می‌کردند بر التهاب اثر گذاشته بود. ارتش شوروی بخش قابل توجهی از غلات ایران را دریافت می‌کرد و دولت ایران موظف بود در این شرایط دشوار سالانه حدود ۵۰ هزار تن گندم و جو و برنج تحویل شوروی سابق دهد با این حال ارتش شوروی انتقال مازاد گندم استان آذربایجان به تهران را محدود کرده بود. دولت انگلیس نیز در تأمین نیاز غلات ایران به دلایل گوناگون تعلل می‌کرد. در این شرایط غذای ده‌ها هزار نفر از نیرو‌های متفقین که در ایران مستقر بودند نیز توسط ایران تأمین می‌شد.

از مرداد ۱۳۲۱ قوام به نخست وزیری رسیده بود. احمد قوام پس از فروغی و سهیلی به عنوان سومین نخست وزیر ایران در دوره محمد رضا شاه منصوب شده بود. یعنی در کمتر از ۱۲ ماه ۳ نخست وزیر و دولت تغییر کرده بود. بی ثباتی دولت‌ها هم بر آشفتگی اوضاع کشور افزوده بود. برخی تحلیل گران هم از توطئه علیه قوام در این دوره خبر می‌دهند، اما جدای از علل سیاسی و پشت پرده این وقایع، کمبود و گرانی نان به علاوه پایین آمدن کیفیت نان در کنار سایر فشار‌های اقتصادی که به مردم وارد شده بود موجب شد تا در برخی از شهر‌های بزرگ از جمله در تهران شورشی شکل گیرد و معترضان تهرانی به خیابان‌ها ریخته و اعتراض کنند.

بنا بر برخی گزارش‌های ابتدا مادران با فرزندان در آغوش به سوی بهارستان یعنی مجلس شورای ملی روانه شدند گروهی از دانش آموزان مدارس نیز در این تجمع حضور داشتند. تعدادی از نمایندگان مجلس مورد حمله جمعیت معترض قرار گرفته و کتک خوردند. خانه قوام هم مورد حمله گروهی از معترضین قرار گرفت. پس از آن جمعیت معترض به سوی بازار تهران حرکت کرد و ده‌ها مغازه در مسیر و در بازار تهران تخریب و غارت شد. در روز ۱۸ آذرماه ۱۳۲۱ گروهی از دانشجویان دانشگاه تهران طبق فراخوان روز قبل قصد تجمع داشتند که البته این تجمع به سرعت به خشونت کشیده شد و بر اثر شلیک نیرو‌های نظامی حاضر در خیابان‌ها ده‌ها تن کشته و زخمی شدند. در این رویداد ۲۰ نفرکشته و ۵۰۰ نفر زخمی شد.

اگر چه نیرو‌های انتظامی به زودی موفق به مهار اعتراضات و شورش نان شدند، اما شورش نان نشان داد که حتی در شرایط حساسی، چون اشغال نظامی کشور، اگر با تدبیر به حکمرانی و اداره امور کشور نپرداخت و با توجه به پیچیدگی‌های سیاسی با ظرافت و دقت رفع نیاز‌های اساسی شهروندان به ویژه اقشار فقیر و نیازمند در اولویت قرار نگیرد چه بسا که شورش دامنگیر شود و هم موجب غارت و تخریب اموال خصوصی و عمومی شود و هم جان و زندگی گروهی از شهروندان با مخاطره دست به گریبان شود. در جریان شورش نان شعار‌هایی علیه قوام سرداده شد قوام حدود دو ماه بعد از نخست وزیری کنار رفت و جای خود دو باره به سهیلی داد.

این نخستین باری نبود که تأمین نان و معیشت مردم به شورش منجر شده بود. شورش زنان در دوره ناصر الدین شاه قاجار، شورش نان در مشهد در سال‌های ۱۳۲۱ و ۱۳۲۴ ه. ق و برخی اعتراضات دیگر در دوره ناصری و مظفری به وضعیت معیشتی و کمبود نان از جمله دیگر نمونه‌های اعتراضات معیشتی در ایران است. در دهه‌های اخیر برخی اعتراض‌های شکل گرفته در دوره سازندگی و حتی اعتراضات سال ۱۳۹۶ را نیز در این چارچوب می‌توان مورد مداقه و بررسی قرار داد. به قول نشریه حبل المتین که در اواخر دوره قاجار منتشر می‌شد بلوا‌هایی که در ایران از یک قرن به این طرف ملت از لاعلاجی و ناچاری نموده، در صدی نود و هشت برای نان بوده و جدا از خساراتی که در این شورش‌ها عاید ملک و ملت شده که بگذریم هزینه‌هایی که دولت در خاموشی آن بلو‌ها کرده اگر عشر آن را رجال دولت از روی عقل و تدبیر به یک اصول صحیحی صرف می‌نمودند از این گونه بلایا برای همیشه ملت و دولت آسوده می‌شد.

در ماه‌های گذشته تورم قابل توجه و گرانی‌های سرسام آور متعاقب آن، عرصه را به بسیاری از شهروندان ایرانی تنگ‌تر کرده است. گرانی مستمرو کمر شکن مواد ضروری خوراکی و دیگر خدمات یهداشتی و درمانی و رفاهی و مسکن مورد نیاز شهروندان در کنار دیگر چالش‌های زندگی مانند بیکاری فرزندان و افزایش سن ازدواج بیش از پیش موجب وارد شدن فشار به شهروندان ایرانی شده است. تنها کافی است روند کاهش ارزش پول ملی و افزایش بی سابقه قیمت ارز‌های خارجی در چند سال اخیر و اثرات اقتصادی آن در داخل کشور و در سبد کالای خانوار ایرانی مورد توجه قرار گیرد تا شاید نسبت به شرایط معیشتی و رفاهی بسیار نگران کننده امروز کشور حساسیت بیشتری ایجاد شود. به نظر می‌رسد دولت به معنای عام آن نیز برای مدیریت این شرایط دشوار کمترین ابتکار عملی ندارد.

در خبر‌های روز‌های گذشته آمده بود که کمبود‌های نهاده‌های دامی موجب شده به زودی کشور با کاهش عرضه مرغ در بازار و در نتیجه گرانی بیشتر این کالای غذایی مورد استفاده عموم شهروندان رو‌به‌رو شود. در دیگر حوزه‌های تولیدی و صنعتی نیز وضعیت کشور چندان امید بخش نیست. این در حالی است که تورم و گرانی رو به رشد در سال‌های گذشته قدرت خرید شهروندان را به صورت مستمر کاهش داده و استمرار این وضعیت می‌تواند فشار طاقت فرسای بیشتری به بخش بزرگی از ایرانیان وارد کند.. ایا در شرایط بسیار حساس و پیچیده کشور اراده و عزم و برنامه‌ای برای گذر از این شرایط بسیار حساس وجود دارد؟ آیا برای کاهش فشار اقتصادی به بخش بزرگی از ایرانیان قرار است نهاد‌های مسئول تنها به وعده و وعید مشغول باشند؟ یا اینکه دولت به صورت جدّی در حال برنامه ریزی است؟ ایا دولت برای نان و معیشت مردم و کنترل تورم و مهارگرانی و افزایش قدرت خرید شهروندان ایرانی تدابیر مؤثری اندیشیده است؟