از خودسوزی یک دستفروش تا یخبندان استبداد؛ پرونده بهار عربی برای همیشه بسته شد؟

پانزده سال پس از جرقه‌ای که بهار عربی را شعله‌ور کرد، تونس ـ تنها «موفقیت» این خیزش تاریخی ـ امروز با پرسشی تلخ روبه‌روست: آیا امید‌های انقلاب ۲۰۱۱ برای همیشه به پایان رسیده‌اند؟

به گزارش روزنامه اینترنتی فراز، الجزیره نوشت: «پانزده سال پیش، خودسوزی «محمد بوعزیزی» میوه‌فروش جوان تونسی در شهر سیدی‌بوزید، نه‌تنها خشم فروخورده مردم تونس، بلکه مردم غرب آسیا را به نقطه انفجار رساند. حرکتی که نماد اعتراض به فساد، تحقیر و خشونت دولتی بود، به زنجیره‌ای از انقلاب‌ها در تونس، مصر و لیبی انجامید؛ انقلاب‌هایی که وعده آزادی، کرامت و عدالت می‌دادند. اما امروز، از آن موج امید، چیز زیادی باقی نمانده است».

تونس؛ تنها استثنا یا توهم موفقیت؟

در میان کشور‌های درگیر بهار عربی، تونس تنها کشوری بود که توانست گذار سیاسی نسبی را تجربه کند. انتخابات آزاد، قانون اساسی جدید و شکوفایی جامعه مدنی باعث شد بسیاری در جهان، تونس را «داستان موفق» بهار عربی بنامند؛ حتی با وجود بحران‌های اقتصادی، بیکاری و ناکارآمدی سیاسی.

این تصویر، اما از تابستان ۲۰۲۱ به‌طور جدی فرو ریخت؛ زمانی که «قیس سعید» رئیس‌جمهور تونس با تعلیق پارلمان و تمرکز قدرت، مسیر تازه‌ای را آغاز کرد؛ مسیری که منتقدانش آن را «کودتا علیه انقلاب» می‌نامند.

دفن تدریجی دستاورد‌های انقلاب

از تعطیلی پارلمان و بازنویسی قانون اساسی گرفته تا سرکوب سیستماتیک مخالفان، فعالان مدنی، روزنامه‌نگاران و قضات، تونس پس از ۲۰۲۱ به‌سرعت از آرمان‌های انقلاب فاصله گرفت. ده‌ها چهره سیاسی، بدون توجه به گرایش ایدئولوژیک، بازداشت و محاکمه شدند؛ از راشد غنوشی، رهبر حزب النهضه، تا عبیر موسی، منتقد سرسخت او.

سازمان‌های حقوق بشری می‌گویند معیار اصلی برخورد‌ها نه قانون، بلکه «توان بسیج افکار عمومی» علیه رئیس‌جمهور است.

خاموشی جامعه مدنی و مرگ آزادی بیان

یکی از مهم‌ترین دستاورد‌های انقلاب تونس، شکوفایی بی‌سابقه جامعه مدنی و آزادی بیان بود. هزاران سازمان مردم‌نهاد، رسانه مستقل و حزب سیاسی شکل گرفتند و فضای عمومی به میدان گفت‌و‌گو بدل شد.
اما فرمان بحث‌برانگیز «۵۴» در سال ۲۰۲۲، که هرگونه محتوای دیجیتال «نادرست از نگاه دولت» را جرم‌انگاری کرد، ضربه‌ای سنگین به این فضا زد. امروز، حتی شبکه‌های اجتماعی نیز دیگر جای امنی برای انتقاد نیستند و بسیاری از فعالان یا سکوت کرده‌اند یا زندان را تجربه می‌کنند.

بازگشت به نقطه صفر؟

ناظران سیاسی و نهاد‌های بین‌المللی حقوق بشری، تونس امروز را بازگشته به نوعی استبداد مدرن توصیف می‌کنند؛ استبدادی که این‌بار با ادبیات «مردمی» و «انقلابی» توجیه می‌شود. همان چیزی که تونسی‌ها در سال ۲۰۱۰ علیه آن قیام کردند.

پرسش اصلی، اما همچنان بی‌پاسخ مانده است: آیا بهار عربی صرفاً یک لحظه تاریخی زودگذر بود، یا امیدی که شاید دوباره، در زمانی دیگر، سر برآورد؟