«نابازار ارز» جایی که قیمت دلار ساخته می‌شود نه کشف

چرا در ایران «بازار ارز» وجود ندارد؟

به گزارش روزنامه اینترنتی فراز حسن سبحانی، استاد اقتصاد، در همایش «عدالت، معیشت و ایران» با انتقاد از ادبیات رایج در میان سیاست‌گذاران اقتصادی کشور گفت: در سخنان مسئولان، مدام از مفاهیمی مانند بازار ارز، بازار آزاد و بازار غیرآزاد صحبت می‌شود، در حالی که اساساً چیزی به نام بازار ارز در ایران وجود خارجی ندارد؛ نه آزاد و نه غیرآزاد.

او با تأکید بر اینکه بازار به‌عنوان یک نهاد اقتصادی باید ویژگی‌هایی مشخص داشته باشد، توضیح داد: انتخاب آزاد کنشگران اقتصادی، اعتماد متقابل میان دولت و فعالان بازار، حاکمیت قانون و احترام به کرامت انسانی از ارکان اصلی یک بازار واقعی است؛ مؤلفه‌هایی که در سازوکار فعلی ارز در ایران دیده نمی‌شود. به همین دلیل، آنچه وجود دارد را باید «نابازار ارز» نامید.

سبحانی با طرح این پرسش که منابع این نابازار صرف چه اموری می‌شود، تصریح کرد: واردات رسمی کشور عمدتاً از طریق ارز تخصیصی بانک مرکزی انجام می‌شود، بنابراین ارزی که در این نابازار جریان دارد، به احتمال زیاد صرف قاچاق کالا، خروج سرمایه از کشور یا در بهترین حالت، سفته‌بازی می‌شود.

قیمت‌ سازی انحصاری | قلب نابازار ارز

این استاد دانشگاه با اشاره به شیوه قیمت‌گذاری ارز افزود: در نظریه اقتصادی، قیمت از دل تعامل شفاف عرضه و تقاضا شکل می‌گیرد، اما در نابازار ارز ایران، نه رقابت واقعی وجود دارد و نه سازوکار حراج و شفافیت. قیمت‌ها به‌صورت انحصاری، دستکاری‌شده و ساختگی تعیین می‌شوند.

به گفته سبحانی، یکی از نشانه‌های این نابازار آن است که برخلاف بازار‌های واقعی، نسبت به اخبار مثبت و منفی هیچ واکنشی ندارد و تقریباً هر اتفاقی، صرف‌نظر از ماهیت آن، به افزایش قیمت ارز منجر می‌شود؛ در حالی که بسیاری از فعالیت‌های این فضا، از جمله خروج سرمایه، اساساً غیرقانونی است.

او گردانندگان اصلی این نابازار را کسانی دانست که به منابع ارزی دسترسی دارند و گفت: چه در داخل دولت و چه بیرون از آن، صاحبان منابع ارزی که محدودیت‌های رسمی را نمی‌پذیرند، به‌طور مستقیم یا غیرمستقیم در این نابازار دخالت کرده و به‌صورت انحصاری قیمت‌سازی می‌کنند.

خطای دولت در رسمیت‌ بخشی به نرخ‌ های جعلی

سبحانی ادامه داد: ابتدا قیمت‌های جعلی تولید می‌شود و سپس همان قیمت‌ها به‌عنوان واقعیت اقتصادی به جامعه و دولت القا می‌شود. این نرخ‌ها به‌دلیل مالکیت هم‌زمان بازیگران بر ارز و بازار، دائماً افزایش می‌یابد و هرگز به نرخ رسمی نزدیک نمی‌شود.

این استاد اقتصاد در پایان با انتقاد از تصمیمات اخیر دولت و بانک مرکزی تأکید کرد: دولت با به رسمیت شناختن این نابازار و تزریق منابع به آن، مرتکب خطایی بزرگ شده است. نرخ‌هایی که امروز به‌عنوان قیمت واقعی ارز پذیرفته می‌شوند، هیچ نسبتی با عرضه و تقاضای واقعی واردات قانونی ندارند و عمدتاً محصول قاچاق، خروج سرمایه و سفته‌بازی هستند.

آن‌ سوی تیترها | نابازار ارز؛ وقتی قیمت از اقتصاد جدا می‌شود

آنچه از آن با عنوان «نابازار ارز» یاد می‌شود، نشانه یک شکست نهادی در سیاست‌گذاری ارزی است؛ جایی که قیمت ارز نه بر اساس عرضه و تقاضای واقعی، بلکه در یک فضای انحصاری و دستکاری‌شده شکل می‌گیرد. در چنین شرایطی، نرخ ارز نقش سیگنال اقتصادی را از دست می‌دهد و به ابزار انتقال رانت و انتظارات تورمی تبدیل می‌شود.

به رسمیت شناختن نرخ‌های این نابازار از سوی دولت و بانک مرکزی، به تثبیت قیمت‌های جعلی و تعمیق شکاف میان نرخ رسمی و غیررسمی منجر شده است. پیامد مستقیم این وضعیت، تشدید تورم، افزایش هزینه معیشت و تقویت فعالیت‌های غیرمولد مانند قاچاق و خروج سرمایه است؛ چرخه‌ای که تا اصلاح نهادی و بازگشت شفافیت، همچنان به بی‌ثباتی اقتصادی دامن می‌زند.