سایه سنگین «توافق اوباما» بر مذاکرات هسته‌ای؛ آیا ترامپ قادر به دستیابی به معامله‌ای برتر است؟

به گزارش روزنامه اینترنتی فراز، ترامپ در مصاحبه‌ای با ان‌بی‌سی نیوز، ضمن انتقاد شدید از رهبری «ضعیف و ناکارآمد» در مذاکرات پیشین، توافق برجام را «افتضاح» خواند و ادعا کرد که این توافق عملاً راه را برای دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای هموار می‌کرد. او همچنین خروج آمریکا از این توافق در سال ۲۰۱۸ را اقدامی ضروری برای جلوگیری از دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای توصیف کرد و اظهار داشت که مذاکرات فعلی، هرچند زمان‌بر است، اما در نهایت به معامله‌ای «بسیار بهتر» منجر خواهد شد. این در حالی است که بسیاری از کارشناسان، از جمله ارنست مونیز، وزیر انرژی سابق آمریکا، ابراز تردید کرده‌اند که وضعیت کنونی، مطلوب‌تر از یک دهه پیش باشد و اشاره نموده‌اند که ایران از زمان خروج آمریکا، محدودیت‌های برجام را نقض کرده و ذخایر اورانیوم غنی‌شده خود را به میزان قابل توجهی افزایش داده است.

توافق هسته‌ای سال ۲۰۱۵، که با عنوان «برنامه جامع اقدام مشترک» (JCPOA) شناخته می‌شود، حاصل مذاکرات فشرده میان ایران و ائتلاف بین‌المللی موسوم به P۵+۱ (شامل آمریکا، بریتانیا، فرانسه، روسیه، چین به علاوه آلمان) بود. این توافق شامل محدودیت‌های قابل توجهی بر برنامه هسته‌ای ایران، از جمله محدودیت در میزان ذخایر اورانیوم غنی‌شده و تعداد سانتریفیوژها، و همچنین اجرای پروتکل‌های نظارتی و بازرسیِ بی‌سابقه توسط آژانس بین‌المللی انرژی اتمی بود. در ازای این محدودیت‌ها، تحریم‌های مرتبط با برنامه هسته‌ای ایران به صورت مشروط لغو می‌شد. با این حال، منتقدان برجام، از جمله خود ترامپ و سناتور مارکو روبیو، همواره به مفاد «غروب آفتاب» (Sunset Provisions) که برخی محدودیت‌ها پس از ۱۰ تا ۱۵ سال منقضی می‌شدند، و همچنین عدم توجه کافی توافق به برنامه موشکی ایران و حمایتش از گروه‌های شبه‌نظامی در منطقه، اعتراض داشتند.

پس از خروج آمریکا از برجام در سال ۲۰۱۸، ایران نیز به تدریج تعهدات خود را کاهش داد و غنی‌سازی اورانیوم را افزایش داد، به طوری که اکنون ذخایر اورانیوم غنی‌شده آن به سطوح نزدیک به ۶۰ درصد رسیده است؛ سطحی که گرچه هنوز «درجه تسلیحاتی» محسوب نمی‌شود، اما زمان لازم برای دستیابی به بمب هسته‌ای را به طور قابل توجهی کاهش داده است. کیلی دِیوِنپورت، مدیر سیاست منع گسترش تسلیحات در انجمن کنترل تسلیحات، معتقد است که هر توافق جدیدی باید با در نظر گرفتن عدم قطعیت‌های موجود در مورد مواد و فناوری‌های هسته‌ای ایران، پیشرفت‌های فنی حاصل شده پس از فروپاشی برجام و انگیزه‌های سیاسی فزاینده در ایران برای دستیابی به سلاح هسته‌ای، تدوین شود. مونیز نیز تأکید می‌کند که برجام بر پایه «اعتماد نکن، اما راستی‌آزمایی کن» بنا شده بود، در حالی که رویکرد ترامپ «اولویت‌های استراتژیک متفاوتی» را دنبال می‌کند که تاکنون موفقیت چندانی نداشته است.

در حال حاضر، با وجود گزارش‌های پراکنده مبنی بر نزدیک شدن طرفین به یک توافق جدید، بن‌بست مذاکرات، به‌ویژه در مورد موضوعاتی مانند جبران خسارت مالی به ایران، ادامه یافته است. این وضعیت پیچیده، تحلیلگران را بر آن داشته تا چشم‌انداز دستیابی به توافقی «بهتر» از برجام را در هاله‌ای از ابهام ببینند، چرا که شرایط ژئوپلیتیکی و فنی امروز، بسیار متفاوت از سال ۲۰۱۵ است و هرگونه توافق جدید باید با واقعیت‌های تلخِ جنگ و بی‌اعتمادی فزاینده میان طرفین، دست و پنجه نرم کند.