آمریکا و ایران شاید واقعاً به توافق برسند

به گزارش نشریه آتلانتیک، اگر به نظر می‌رسد که واشنگتن و تهران پیش‌تر در آستانه توافق بوده‌اند، دلیلش این است که واقعاً بوده‌اند. در طول ماه‌های مذاکره برای پایان دادن به جنگ، پرزیدنت ترامپ دست‌کم ۳۸ بار اشاره کرده است که توافق در دسترس است، اما هر بار اختلافات جدید، تشدید تنش‌های نظامی یا روایت‌های متضاد، خط پایان را دورتر کرده است.

دیپلماسی در پس‌زمینه‌ای از حملات و ضدحملات، تهدید‌های گسترش درگیری و آتش‌بس‌هایی پیش رفته که ترامپ آنها را «تیراندازی با شدت کمتر» توصیف کرده است. رئیس‌جمهور سیلابی از ادعا‌های عمومی را مطرح کرده که گاه تنها ساعاتی بعد، با رخداد‌های میدانی نقض شده‌اند. حتی امروز، پس از آنکه مقامات ارشد دولت اعلام کردند مذاکره‌کنندگان تا حد زیادی متن یک تفاهم‌نامه را نهایی کرده‌اند، این توافق همچنان امضانشده باقی مانده است.

پیش‌نویس توافق اخیر، محدودیت‌های هسته‌ای، مشوق‌های اقتصادی و تلاشی گسترده‌تر برای تنش‌زدایی منطقه‌ای را ترکیب می‌کند. این توافق به‌طور مشخص به بازگشایی تنگه هرمز می‌پردازد؛ ایران اختلال در تردد کشتی‌ها را پایان خواهد داد و در ازای آن، در نهایت به دارایی‌های بلوکه‌شده دسترسی پیدا کرده و مشمول لغو مرحله‌ای تحریم‌های نفتی خواهد شد. این توافق همچنین آغازگر مذاکرات درباره سرنوشت مواد هسته‌ای ایران خواهد بود و چارچوبی ایجاد می‌کند که بر اساس آن، ایران در صورت انجام تعهداتش، مشوق‌های مالی دریافت خواهد کرد.

مذاکره‌کنندگان در هفته‌های اخیر پیشرفت‌های قابل‌توجهی داشته‌اند و متن‌هایی را تدوین کرده‌اند که به نظر می‌رسد هر دو طرف برای پذیرش آن آماده‌اند، هرچند مکان یا زمان نهایی برای امضا مشخص نشده است. یکی از مقامات ارشد دولت ترامپ، عصر امروز در تماسی با خبرنگاران، به شرط عدم افشای نام، گفت: «ما هنوز به خط پایان نرسیده‌ایم، اما بسیار به آن نزدیک هستیم.» عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در شبکه اجتماعی ایکس تأیید کرد که دو طرف به توافق نزدیک هستند و وزارتخانه او اعلام کرد که اکثر مسائل حل‌وفصل شده است. حتی یک توافق موقت نیز ممکن است به ترامپ اجازه دهد که پایان عملی جنگ را اعلام کند. این توافق همچنین به نظام ایران امکان می‌دهد ثابت کند که با وجود هفته‌ها حملات سنگین هوایی آمریکا و اسرائیل، همچنان پابرجاست.

مفاد هسته‌ای همچنان در کانون مذاکرات قرار دارد. به گفته مقامات، ایده این است که ایران تعهدی نامحدود برای عدم توسعه یا دستیابی به سلاح هسته‌ای (کاری که پیش از جنگ انجام داده بودند) بدهد و گام‌هایی به سوی برچیدن برنامه هسته‌ای خود بردارد، از جمله نابودی و خارج کردن اورانیوم غنی‌شده مورد نیاز برای ساخت سلاح در محل. اما مقامات دولت اذعان دارند که تعهدات به تنهایی کافی نخواهد بود و پایبندی مستمر، به هیچ وجه تضمین‌شده نیست.

این مقام ارشد دولت گفت: «فکر نمی‌کنم ایرانی‌ها به ما اعتماد داشته باشند و فکر نمی‌کنم ایالات متحده هم به ایرانی‌ها اعتماد داشته باشد. ما در تلاشیم فرآیندی ایجاد کنیم که بتوانیم از طریق آن اعتماد‌سازی کنیم، این پرونده را ببندیم و دستاوردی معنادار برای ایران و ایالات متحده آمریکا کسب کنیم. این همان مبنایی است که مذاکرات را بر اساس آن تنظیم کردیم؛ نه بر پایه اعتماد یا وعده‌های توخالی، بلکه بر پایه گام‌های قابل‌راستی‌آزمایی که برای ایالات متحده و ایران سودمند است.»

مقامات کشور‌های پیرامونی درگیری، به ما گفتند که عمیقاً نسبت به پایبندی ایران به چنین توافقی تردید دارند. برخی نگرانند که مفاد این توافق با عجله تنظیم شده باشد؛ بخشی از این نگرانی به این دلیل است که ترامپ به‌وضوح اعلام کرده می‌خواهد به درگیری‌ای پایان دهد که قرار بود تنها شش هفته طول بکشد و اکنون وارد چهارمین ماه خود شده است. این جنگ بازار‌های جهانی را متلاطم کرده، قیمت بنزین را در آمریکا به‌شدت افزایش داده و ائتلاف حامی ترامپ (ماگا) را دوقطبی کرده است. یکی از مقامات حوزه خلیج فارس به ما گفت: «ایرانی‌ها در حال موقعیت‌سنجی برای بهره‌برداری حداکثری هستند.»

مقامات دولت استدلال می‌کنند که تحولات اخیر، موضع مذاکراتی واشنگتن را تقویت کرده و تأکید دارند که توانایی ایران برای اعمال کنترل بر تنگه هرمز تضعیف شده، موضوعی که اجازه داده نفت بیشتری در هفته‌های اخیر نسبت به مراحل اولیه درگیری از این آبراه عبور کند. یکی از مقامات همچنین مدعی شد که توانمندی‌های نظامی متعارف ایران و قدرت مانور آن در سراسر منطقه به‌طور قابل‌توجهی تحلیل رفته و این موضوع مشوق‌هایی را برای تهران جهت پیگیری کاهش فشار اقتصادی از طریق دیپلماسی ایجاد کرده است.

در عین حال، مقامات به بی‌اعتمادی عمیق دو طرف اذعان داشته و هشدار می‌دهند که پرسش‌های مربوط به ضمانت اجرا همچنان حیاتی است. تحت چارچوب پیشنهادی، ایران تنها زمانی از مزایای اقتصادی بهره‌مند می‌شود که به نقاط عطف مشخصی دست یابد و در صورت عدم انجام تعهدات، فشار‌ها همچنان پابرجا خواهد بود. اما کارشناسان نسبت به اینکه توافق به شیوه‌ای که دولت امید دارد پیش برود، شک دارند.

جان آلترمن، کارشناس خاورمیانه در «مرکز مطالعات استراتژیک و بین‌المللی» به ما گفت: «اگر ایرانی‌ها به هدفشان برسند —که گمان می‌کنم خواهند رسید— این توافق چیزی کمتر از آن چیزی خواهد بود که در ظاهر نشان می‌دهد.» وی افزود دیدگاه ایران این است که «آن‌ها پیروز شده‌اند؛ بزرگ‌ترین قدرت منطقه و بزرگ‌ترین قدرت جهان دست به دست هم دادند تا با آنها مقابله کنند، و آنها همچنان ایستاده‌اند.» در همین حال، دشمنان ایران «به جان هم افتاده‌اند و با سناریو‌های دلهره‌آور انتخابات پاییز روبه‌رو هستند. ایرانی‌ها در این وضعیت، نکات مثبت بسیاری می‌بینند و دلیلی برای صبر کردن دارند.»

دولت این توافق را بخشی از یک تلاش صلح منطقه‌ای گسترده‌تر می‌بیند که شامل ایران، اسرائیل، لبنان و کشور‌های عربی خلیج فارس است. مقام ارشد دولت گفت که واشنگتن مطمئن است اسرائیل و شرکای خلیج فارس می‌توانند از این چارچوب حمایت کنند، اما تأکید کرد که از هیچ کشوری انتظار نمی‌رود حق دفاع از خود را واگذار کند.

عنصر کلیدی توافق، سیستم بازرسی‌ها و نظارت‌هایی است که برای تضمین پایبندی، پیش از بهره‌مندی ایران از مزایای اقتصادی طراحی شده است. مقامات دولت گفتند مذاکره‌کنندگان هفته‌ها صرف اصلاح متون مربوط به نابودی و دفع مواد غنی‌شده کرده‌اند؛ مسئله‌ای که توجه مستقیم ترامپ را به خود جلب کرد و به یکی از بخش‌های به‌شدت مورد مذاکره در متن تبدیل شد. در سه ماه گذشته، آمریکا، ایران، اسرائیل و منطقه وسیع‌تر خلیج فارس، همگی توسط این جنگ بازتعریف شده‌اند. اما هیچ‌یک از طرفین درگیر نمی‌تواند ادعا کند که از این جنگ آسیب ندیده است؛ جنگی که میلیارد‌ها دلار هزینه داشته، قیمت نفت را افزایش داده و عرضه کالا‌های اساسی مانند کود را محدود کرده است.

دست‌کم چهار بار در دو ماه گذشته، نیرو‌های آمریکایی پرتابگر‌های موشکی، پهپاد‌ها و سایر اهداف ایرانی را در چیزی که «حملات دفاع از خود» نامیدند، منهدم کردند؛ توصیفی که نشان‌دهنده میزان توانمندی نظامی‌ای است که ایران همچنان در اختیار دارد. ایران نیز حملات متعددی علیه شرکای آمریکا در خلیج فارس انجام داده است. تنها در همین ماه، ایران یک فرودگاه تجاری و یک تأسیسات آمریکایی در داخل کویت را هدف قرار داد. تلاش‌های قبلی میانجی‌گران برای نزدیک کردن دو طرف شکست خورد و ترامپ اوایل این هفته تهدید به تصرف جزیره خارک کرد، اگرچه بسیاری سخنان او را بلوف دانستند. پیش‌نویس توافق نشانه‌ای است از اینکه نه واشنگتن و نه تهران خواهان بازگشت به کارزار هوایی و موشکی نیستند. مانند اکثر جنگ‌های معاصر، این جنگ نیز ممکن است در نهایت نه با یک پیروز قاطع، بلکه با توافقی پایان یابد که همه طرفین درگیر را خسته و با دستاوردی کمتر از آنچه انتظار داشتند، رها کند.