توافق آمریکا و ایران؛ آنچه می‌دانیم و آنچه هنوز مبهم است

به گزارش سی‌ان‌بی‌سی، بازار‌ها در حال جشن گرفتن توافق اولیه‌ای هستند که قرار است به جنگ میان آمریکا و ایران پایان دهد؛ جنگی که رکود اقتصادی جهانی را به همراه داشت و نزدیک به چهار ماه طول کشید. روز دوشنبه با اعلام این خبر، شاخص‌های سهام جهش یافتند و قیمت نفت و بازده اوراق قرضه کاهش پیدا کرد.

طبق گفته دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور ایالات متحده، هنوز هیچ توافقی امضا نشده است، اما طرفین بر سر یک «تفاهم‌نامه» به توافق رسیده‌اند، خصومت‌های نظامی را متوقف کرده‌اند و تنگه هرمزِ حیاتی نیز به عنوان بخشی از این توافق بازگشایی خواهد شد.

در اینجا آنچه را که درباره این توافق و وقایع احتمالی پیشِ رو می‌دانیم، بررسی می‌کنیم.

آیا ایران توافق صلح را امضا کرده است؟

کاظم غریب‌آبادی، معاون وزیر امور خارجه ایران گفت که متن توافق نهایی شده و روز جمعه در ژنو امضا خواهد شد. او افزود: «پایان دائمی و فوری جنگ در تمامی جبهه‌ها اعلام شده است.» ترامپ نیز گفت که محاصره دریایی ایران توسط نیروی دریایی آمریکا رفع خواهد شد.

تا روز دوشنبه، متن تفاهم‌نامه منتشر نشده است. آنچه می‌دانیم بر اساس اظهارات کسانی است که در مذاکرات حضور داشته‌اند.

آیا تنگه هرمز باز است؟

تنگه هرمز هنوز به طور رسمی باز نشده است، اما هم ترامپ و هم معاون وزیر امور خارجه ایران گفته‌اند که پس از امضای توافق در ژنو در روز جمعه، بازگشایی خواهد شد.

واکنش ترامپ به این توافق در «تروث سوشال» تقریباً تماماً بر روی تنگه هرمز متمرکز بود؛ او گفت که این تنگه بدون دریافت عوارض بازگشایی خواهد شد.

ترامپ در «تروث سوشال» نوشت: «من بدین‌وسیله به طور کامل مجوز بازگشایی بدون عوارض تنگه هرمز را صادر می‌کنم و همزمان، دستور فوری رفع محاصره دریایی ایالات متحده را ابلاغ می‌نمایم. کشتی‌های جهان، موتور‌های خود را روشن کنید. بگذارید نفت جریان یابد!»

او بعداً در پستی اعلام کرد که تنگه هرمز «پس از امضای توافق در روز جمعه، با هدف مین‌روبی بازگشایی خواهد شد.»

خبرگزاری دولتی ایران، «مهر»، بعداً گزارش داد که بازگشایی تنگه هرمز منوط به «تدابیر ایرانی» خواهد بود.

قطر نیز روز دوشنبه اعلام کرد که از توافق میان ایالات متحده و ایران برای «پرداختن به مسائل حل‌نشده میان دو کشور، از جمله تضمین آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز» استقبال می‌کند.

آیا جنگ تمام شده است؟

ایالات متحده و ایران خصومت‌های فوری را متوقف کرده‌اند. این توافق آتش‌بس را برای ۶۰ روز تمدید می‌کند تا چارچوبی برای مذاکرات آتی درباره برنامه هسته‌ای ایران، تحریم‌ها و امنیت منطقه‌ای ایجاد شود.

این مذاکرات می‌تواند منجر به یک توافق صلح نهایی شود. غریب‌آبادی گفت که مذاکرات هسته‌ای ۶۰ روزه تنها در صورتی آغاز می‌شود که ایالات متحده میلیارد‌ها دلار از وجوه بلوکه‌شده ایران را آزاد کند؛ ادعایی که ایالات متحده آن را رد کرد.

ترامپ روز یکشنبه تأکید کرد که «ایران هرگز به سلاح هسته‌ای دست نخواهد یافت.» او همچنین به نیویورک‌تایمز گفت اگر مذاکرات به نتیجه‌ای درباره جاه‌طلبی‌های هسته‌ای ایران نرسد، ایالات متحده ممکن است دوباره به ایران حمله کند.

توربیورن سولتوِدت، تحلیلگر ارشد خاورمیانه در شرکت اطلاعات ریسک «وریسک میپل‌کرافت» به سی‌ان‌بی‌سی گفت: «تهدید درگیری مجدد در ماه‌های آینده باقی خواهد ماند. به تعویق انداختن دشوارترین مسائل به مذاکرات بعدی، بلاتکلیفی را طولانی‌تر کرده و تقابل بنیادین را حل‌نشده باقی می‌گذارد.»

نکته حیاتی این است که اسرائیل طرف این توافق نیست. این کشور از زمان نخستین حملات در ۲۸ فوریه، یک طرف درگیری بوده است. حملات اسرائیل به اهدافی در لبنان گاهی آتش‌بس را متزلزل کرده است. غریب‌آبادی پیش‌تر گفته بود که «پایان دائمی و فوری جنگ» که او اعلام کرده، شامل لبنان نیز می‌شود؛ هرچند مشخص نیست که آیا اسرائیل این موضوع را می‌پذیرد یا خیر.

روز دوشنبه، اسرائیل کاتس، وزیر دفاع اسرائیل در بیانیه‌ای گفت که نیرو‌های دفاعی اسرائیل در آنچه مناطق امنیتی در لبنان و همچنین غزه و سوریه خوانده می‌شود، باقی خواهند ماند و افزود که اگر ایران در واکنش به وقایع لبنان به اسرائیل حمله کند، اسرائیل تلافی خواهد کرد.

چه کسانی در مراسم امضای ژنو حضور خواهند داشت؟

تهران هنوز فهرستی از حاضران منتشر نکرده است؛ فهرستی که می‌تواند نشان‌دهنده میزان حمایت بخش‌های مختلف از بدنه سیاسی ایران از این توافق باشد.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، در مذاکرات با میانجیگری پاکستان نقش محوری داشته و احتمالاً عالی‌رتبه‌ترین مقام امضاکننده از سوی ایران خواهد بود.

اگر محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس، در مراسم حضور یابد، می‌تواند نشان‌دهنده پذیرش توافق توسط جریان محافظه‌کار و نهاد‌های امنیتی ایران باشد. اگر محمدباقر ذوالقدر، از مقام‌های ارشد امنیتی، حضور یابد، نشان‌دهنده تأیید رهبر عالی ایران خواهد بود؛ هرچند که ذوالقدر خود تحت تحریم است.

هنوز هیچ هیئت رسمی از سوی ایالات متحده تأیید نشده است.

گزارش شده که حضور جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، برای مراسم امضا در صورت تحقق توافق مد نظر بوده است. ونس در مصاحبه روز دوشنبه با برنامه «اسکواک باکس» شبکه سی‌ان‌بی‌سی گفت که دولت انتظار دارد «طیف کاملی از نمایندگان را در مذاکرات روز جمعه داشته باشد» و افزود که پیش‌بینی می‌کند تیم ایرانی شامل قالیباف و عراقچی «به همراه تعدادی از مقامات امنیتی و افرادی که نمایندگان حوزه‌های مختلف در کشورشان هستند» باشد.

ترامپ نیز ممکن است مستقیماً از اجلاس گروه ۷ در اویان-لِ-بَن فرانسه به آنجا سفر کند. استیو ویتکاف، فرستاده کاخ سفید که هدایت بخش عمده مسیر مذاکرات ایالات متحده با ایران را بر عهده داشته، از شرکت‌کنندگان احتمالی است.

درگیری اخیر طرف‌ها و کشور‌های بسیار بیشتری را نسبت به تنها ایالات متحده و ایران درگیر کرده است. یکی از مهم‌ترین سیگنال‌ها این خواهد بود که آیا عربستان سعودی و امارات متحده عربی که هر دو به جنگ کشیده شدند، نمایندگانی از کابینه خود اعزام خواهند کرد یا خیر. این امر نشان می‌دهد که توافق از حمایت گسترده‌تری از سوی کشور‌های منطقه برخوردار است.

انتظار نمی‌رود مقامات اسرائیلی در این مراسم حضور داشته باشند.