ارزیابی اطلاعاتی آمریکا: ایران از این پس می‌تواند «به اراده خود» تنگه هرمز را ببندد

مطابق ارزیابی‌های اخیر سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا، ایران از این پس توانایی مؤثری پیدا کرده است که «به اراده خود» دسترسی به تنگه هرمز را مسدود کند. این یافته که از سوی سه منبع آگاه تأیید شده، نشان می‌دهد که تهران به واسطه جنگ اخیر، ابزار قدرتمند جدیدی برای ضربه زدن به اقتصاد جهانی به دست آورده است.

صرف‌نظر از تفاهم‌نامه‌ای که قرار است روز جمعه به عنوان مقدمه‌ای برای مذاکرات هسته‌ای به طور رسمی امضا شود تا مسیر بازگشایی این آبراه کلیدی هموار گردد، ایران در جریان درگیری‌های اخیر ثابت کرد که می‌تواند دسترسی به تنگه را مسدود کند و ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا نشان می‌دهد که این اتفاق ممکن است دوباره تکرار شود.

یکی از منابع آگاه به ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا به سی‌ان‌ان گفت: «ما اکنون عملاً کنترل تنگه را به ایران واگذار کرده‌ایم؛ سلاحی که از هر بمب اتمی قدرتمندتر است.» وی تأکید کرد که چگونه این جنگ، تفکر تهران را درباره استفاده از تاکتیک‌های مشابه در آینده به‌طور بنیادی تغییر داده است.

منبع دوم آگاه به این ارزیابی‌ها گفت که ایران همچنین دریافته است می‌تواند از حملات هدفمند علیه زیرساخت‌های انرژی کشور‌های حوزه خلیج فارس به عنوان یک «توانمندی نامتقارن» بهره ببرد؛ ابزاری که پس از استفاده موفقیت‌آمیز در طول جنگ، اکنون می‌تواند در آینده نیز به عنوان اهرمی در اختیار تهران باشد.

ایالات متحده برای بازگشایی کامل تنگه مجبور شده است به صورت فشرده با ایران مذاکره کند که این خود نشان‌دهنده اهرم فشار مستمر ایرانی‌هاست. سی‌ان‌ان برای دریافت توضیحات با کاخ سفید و دفتر مدیر اطلاعات ملی آمریکا تماس گرفته است.

یک مقام ارشد آمریکایی به سی‌ان‌ان گفت که ایران نمی‌تواند از «هیچ‌یک از مزایای» این تفاهم‌نامه بهره‌مند شود مگر اینکه تنگه باز بماند و تهران به سایر بند‌های توافق شده پایبند باشد. این مقام ارشد جزئیاتی از اینکه این مزایا دقیقاً چیست ارائه نکرد، اما توضیح داد که ایالات متحده محاصره خود را متناسب با بازگرداندن ترافیک در تنگه توسط ایران، کاهش خواهد داد. وی افزود: «اگر ایران به تعهداتش عمل کند، کاهش فشار‌ها حاصل خواهد شد و اهرم فشار آمریکا در تمام مسیر حفظ می‌شود.»

منبع دیگری که از تفاهم‌نامه مطلع است نیز به سی‌ان‌ان اذعان کرد که ایران تلاش کرد جریان آزاد انرژی در تنگه را مختل کند، اما این اقدام در عین حال باعث نارضایتی چین و کشور‌های حوزه خلیج فارس شد. این منبع افزود: «ایران وقتی دست به چنین کاری می‌زند، هزینه‌اش را هم می‌پردازد» و خاطرنشان کرد که هرگونه تلاش برای بستن مؤثر تنگه در آینده، عواقب خودساخته‌ای برای تهران به همراه خواهد داشت.

طبق گفته مقامات صنعت کشتیرانی و کارشناسانی که تردد کشتی‌ها را رصد می‌کنند، بلاتکلیفی درباره محتوای توافق و سایر ریسک‌های موجود، احتمالاً باعث می‌شود تردد در این گلوگاه حیاتی تا هفته‌ها یا ماه‌ها به کندی صورت گیرد.

یکی از دلایل اصلی که ایران معتقد است می‌تواند به تسلیحاتی کردن تنگه ادامه دهد این است که بخش قابل توجهی از زرادخانه تسلیحاتی خود را حفظ کرده است؛ از جمله موشک‌ها، پهپادها، سکو‌های پرتاب موشک و صد‌ها قایق تندرو که همچنان برای آزار و اذیت کشتی‌های عبوری استفاده می‌شوند و می‌توانند برای مین‌گذاری به کار روند. همان‌طور که سی‌ان‌ان گزارش داده است، ایران همچنین پایگاه صنعتی نظامی خود را سریع‌تر از پیش‌بینی‌های آمریکا بازسازی کرده و تولید پهپاد‌های جدید را آغاز کرده است.

بحث‌هایی وجود دارد مبنی بر اینکه متحدان آمریکا ممکن است پس از بازگشایی، به نوعی بر تنگه نظارت کنند، اما در حال حاضر مشخص نیست که این سازوکار چگونه خواهد بود و منابع می‌گویند که آخرین ارزیابی‌های اطلاعاتی، این احتمال را نیز در نظر گرفته‌اند؛ و حتی با وجود اینکه به نظر می‌رسد طرفین تفاهم‌نامه‌ای را امضا کرده‌اند که تنگه را بازگشایی می‌کند و به درگیری فعلی پایان می‌دهد، چندین منبع می‌گویند ایران در حال طراحی یک «گزینه هسته‌ای» (به معنای اقدام ویرانگر نهایی) اقتصادی در صورت شکست مذاکرات با آمریکاست: وادار کردن حوثی‌ها - نیرو‌های نیابتی اصلی ایران در یمن - به بستن تنگه باب‌المندب که دریای سرخ را به اقیانوس هند متصل می‌کند. این آبراه، گلوگاه دیگری در تجارت جهانی است که در ماه‌های گذشته و در سایه بسته بودن تنگه هرمز، به عنوان شریان حیاتی کشتیرانی عمل کرده است.

در مجموع، ارزیابی‌های اخیر اطلاعاتی آمریکا بر تأثیر ماندگار تصمیم دونالد ترامپ برای آغاز درگیری بدون محاسبه دقیق اراده ایران برای بستن تنگه هرمز تأکید دارد و پرسش‌های تازه‌ای را درباره توانایی تهران برای تسلیحاتی کردن اقتصاد جهانی در آینده ایجاد می‌کند؛ مشکلی که فراتر از محدوده هرگونه تفاهم‌نامه‌ای است که ممکن است میان دو کشور برای بازگشایی این آبراه کلیدی منعقد شود.

به گفته سه منبع آگاه به ارزیابی‌ها، از زمانی که ایران برای بستن تنگه اقدام کرد، سازمان‌های اطلاعاتی آمریکا به‌طور مستمر در حال ارزیابی مجدد این مسئله هستند که تهران تحت چه شرایطی ممکن است دوباره از همان اهرم استفاده کند. اگرچه در حال حاضر اجماعی در جامعه اطلاعاتی وجود ندارد، اما چندین منبع گفتند که ایران از اینکه توانسته است هم تنگه را ببندد و هم زیرساخت‌های انرژی کشور‌های خلیج فارس را بدون صرف توانمندی‌های قابل توجه هدف قرار دهد، جسورتر شده است.

دو منبع آگاه به ارزیابی‌های اطلاعاتی آمریکا گفتند، اکنون که ایران ثابت کرده است قصد و توانایی معتبری برای بستن تنگه دارد، برخی مقامات آمریکایی معتقدند که تهران در آینده به احتمال بیشتری این گام را برخواهد داشت.

روز دوشنبه، یک مقام ارشد دولت آمریکا گفت که هدف، «ایجاد سازوکاری است که بستن دوباره تنگه را غیرممکن کند.»

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، روز دوشنبه به جیک تپر از سی‌ان‌ان گفت معتقد است یکی از دلایل تمایل ایران برای دستیابی به تفاهم‌نامه با آمریکا این است که «آن‌ها تشخیص داده‌اند که در حال از دست دادن آن اهرم فشار بر تنگه هرمز هستند.»

پیش‌تر در روز دوشنبه، ترامپ گفت که تنگه «در حال حاضر تا حدی باز شده است» و روز جمعه که آمریکا و ایران قرار است یادداشت تفاهم (MOU) را به طور رسمی امضا کنند، کاملاً باز خواهد شد.

ترامپ در جریان دیدار با امانوئل مکرون، رئیس‌جمهور فرانسه در حاشیه اجلاس جی۷ گفت: «آن‌ها کمی در حال گشت‌زنی برای چند مینی هستند که قبلاً پیدا کرده‌اند، اما… کشتی‌ها شروع به خروج کرده‌اند. روز جمعه، کاملاً باز خواهد شد.»

ترامپ افزود: «فکر نمی‌کنم نیاز به کمک زیادی داشته باشیم، زیرا توافقی داریم که طبق آن [تنگه]باز خواهد بود و عوارض عبور از آن رایگان است. ما کمی سر این موضوع بحث داشتیم؛ [اما]رایگان است.»

با این حال، او جزئیات کمی درباره اینکه چگونه هرگونه توافقی می‌تواند مانع از اقدامات مشابه ایران برای بستن تنگه در آینده شود، ارائه کرده است؛ به‌ویژه زمانی که آمریکا محاصره دریایی خود را لغو کند و در نهایت به وضعیت نظامی عادی‌تری در منطقه بازگردد.

محاسبات غلطی که ایران را جسور کرد

ایران مدت‌ها تهدید کرده بود که در واکنش به حمله دشمنان خارجی، از جمله آمریکا و اسرائیل، تنگه را می‌بندد، اما پیش از تصمیم ترامپ برای آغاز عملیات نظامی مشترک با اسرائیل در اوایل امسال، توانایی خود را در انجام موفقیت‌آمیز آن به اثبات نرسانده بود.

منابع متعدد پیش‌تر گفته بودند یک دلیل که دولت ترامپ در اوایل امسال تمایل ایران برای بستن تنگه را دست‌کم گرفت، این بود که مقامات معتقد بودند انجام این کار بیش از آمریکا به خودِ ایران آسیب می‌زند؛ دیدگاهی که با تهدید‌های توخالی ایران برای اقدام در تنگه پس از حملات تابستان گذشته آمریکا به تأسیسات هسته‌ای ایران، تقویت شده بود.

مقامات ارشد ترامپ همچنین اطمینان داشتند که چین در نهایت از نفوذ خود بر ایران برای جلوگیری از بستن مؤثر تنگه استفاده خواهد کرد. در نتیجه، دولت ترامپ تصمیم گرفت اولویت را به حملات آمریکا علیه اهداف نظامی ایران بدهد، نه اینکه منابع خود را به بازدارندگی ایران از تلاش برای بستن تنگه اختصاص دهد.

اما چند روز پس از آغاز درگیری، مشخص شد که دولت ترامپ دچار اشتباه محاسباتی شده است. منبع چهارمی که در برنامه‌ریزی نظامی برای جنگ نقش داشت، گفت: «از دست دادن کنترل تنگه، بزرگترین اشتباه این دوران خواهد بود، زیرا این کارتی است که آمریکا بدون ورود تمام‌عیار به جنگ نمی‌تواند با آن مقابله کند. اکنون دیگر راهی برای بازگشایی تنگه بدون بسیج یک نیروی عظیم وجود ندارد.»

منبع دوم گفت مقامات آمریکایی اکنون معتقدند که ایران در نهایت در واکنش به اظهارات اولیه ترامپ مبنی بر اینکه هدف جنگ سرنگونی رژیم است، تنگه را بست؛ زیرا تهران آن را تهدیدی وجودی تلقی کرد که مستوجب تشدید بی‌سابقه تنش بود. همین منبع اشاره کرد که ایران بلافاصله پس از بمباران‌ها این گام را برنداشت، بلکه چند روز صبر کرد تا به باور خود، هدف واقعی آمریکا را درک کند. این منبع افزود: «ایران در نحوه تشدید تنش، سنجیده عمل کرد.»

اهرم فشار قابل‌توجه

به گفته تمامی منابع، در این مرحله ایرانی‌ها در حال کالیبره کردن (تنظیم) اقدامات خود هستند و مشخص نیست که تفاهم‌نامه‌ای که قرار است در ژنو به طور رسمی امضا شود، چگونه این تصویر را تغییر خواهد داد. اما روشن است که ایران با توانایی اثبات‌شده‌اش در بستن تنگه، اهرم فشار قابل‌توجهی به دست آورده است.

یکی از منابع اشاره کرد که ایران همچنین می‌داند می‌تواند حوثی‌ها را به بستن باب‌المندب وادار کند، اما آنها آگاهند که انجام چنین اقدام شدیدی، روند دیپلماتیک را با توجه به مذاکرات هسته‌ای که قرار است آغاز شود، از مسیر خارج می‌کند. همان منبع گفت که بستن باب‌المندب در کنار بستن تنگه هرمز، اقتصاد جهانی را کاملاً منفجر خواهد کرد.

منبع دوم آگاه به ارزیابی‌های اطلاعاتی اخیر آمریکا به سی‌ان‌ان گفت که این نکته قابل توجه است که حوثی‌ها حملات گسترده علیه کشتی‌های آمریکایی یا اروپایی را از سر نگرفته‌اند، اما اعلام کرده‌اند که هر کشتی با پرچم یا مالکیت اسرائیلی، هدفی مشروع است. این منبع خاطرنشان کرد که گسترش دامنه اهداف احتمالی فراتر از کشتی‌های اسرائیلی، تشدید جدی محسوب می‌شود.

به گفته منابع، ایرانی‌ها تاکنون از ترغیب حوثی‌ها به برداشتن آن گام خودداری کرده‌اند، زیرا می‌دانند که این کار می‌تواند مذاکرات صلح جاری را از بین ببرد. اما این همچنان کارتی است که اگر پیگیری توافق شکست بخورد و آمریکا عملیات رزمی کامل را از سر بگیرد، ایران می‌تواند آن را بازی کند؛ چیزی که ترامپ تاکنون از انجام آن محتاط بوده است.