آیا ایران از جنگ دستاورد مالی بیشتری به دست آورد؟

ماه‌ها جنگ و محاصره، ایران را به‌شدت آسیب‌دیده کرده است. نیروی دریایی این کشور در کف خلیج فارس است. نیروی هوایی‌اش نابود شده است. اقتصاد آن در ویرانی به سر می‌برد.

با این حال، پس از فرو نشستن گردوغبار، ممکن است حکومت ایران در نهایت از نظر مالی در وضعیت بهتری نسبت به پیش از آغاز جنگ قرار گیرد.

بر اساس نسخه‌ای که سی‌ان‌ان به دست آورده است، تفاهم‌نامه ۱۴‌بندی میان ایران و ایالات متحده شامل آزادسازی دارایی‌های ایران، کاهش قابل توجه تحریم‌ها، یک سرمایه‌گذاری نقدی عظیم و اجازه فروش نفت ایران است.

هنوز ابهامات زیادی وجود دارد و مقام‌های آمریکایی می‌گویند توافقی که انتظار می‌رود روز جمعه در سوئیس امضا شود، ممکن است با نسخه پیش‌نویس تفاوت داشته باشد.

با این وجود، مشوق‌های مالی می‌تواند منابع لازم را در اختیار دولت ایران قرار دهد تا اقتصاد را بازسازی کند و به‌طور بالقوه روابط خود را با سرمایه‌گذاران خارجی عادی سازد. این موضوع می‌تواند یک تغییر بنیادین باشد.

از همه مهم‌تر، پیش‌نویس توافق موتور اصلی اقتصاد حکومت ایران را دوباره به راه می‌اندازد: فروش نفت.

به گفته خورخه لئون، رئیس بخش تحلیل ژئوپلیتیک در شرکت مشاوره «ریستاد»، پس از رفع تحریم‌ها، ایران احتمالاً می‌تواند روزانه حدود ۲ میلیون بشکه نفت بفروشد؛ رقمی که حدود یک‌سوم بیشتر از میزان فروش این کشور پیش از جنگ است. از آنجا که این فروش‌ها قانونی خواهد بود، ایران دیگر نیازی نخواهد داشت تخفیف‌های سنگین ارائه کند.

لئون گفت: «این برای ایران توافق نسبتاً خوبی به نظر می‌رسد.»

بر اساس اعلام اداره اطلاعات انرژی آمریکا، حکومت ایران حدود ۵۰ درصد درآمد خود را از فروش نفت به دست می‌آورد.

ایران برای دور زدن تحریم‌های آمریکا، سال‌ها برای فروش نفت خود تقریباً به‌طور انحصاری به چین، به ناوگان‌های سایه متکی بوده است. اما محاصره دریایی آمریکا در دو ماه گذشته، عملاً مانع خروج همه نفت ایران از خلیج فارس شد.

در پیش‌نویس توافق آمده است که وزارت خزانه‌داری آمریکا معافیت‌های فوری تحریمی در اختیار ایران قرار خواهد داد تا این کشور بتواند نفت خود را حمل، بیمه و فروش کند و مهم‌تر از آن، درآمد‌های حاصل از فروش نفت را از طریق نهاد‌های مالی دریافت کند.

همایون فلکشاهی، تحلیلگر بازار نفت در شرکت «کپلر»، هشدار داد اگر معافیت تحریمی تنها برای دوره تمدید آتش‌بس ۶۰ روزه پس از امضای توافق معتبر باشد، خریداران بین‌المللی ممکن است تمایلی به همکاری نداشته باشند.

اما ایران نشان داده است که در دور زدن تحریم‌ها مهارت بسیار زیادی دارد. ازسرگیری ارسال نفت ایران نیز از همین حالا با قدرت آغاز شده است: به گفته شرکت اطلاعات دریایی «تنکرترکرز»، پس از آنکه آمریکا پذیرفت به محاصره دریایی خود پایان دهد، ایران این هفته با موفقیت ۳.۸ میلیون بشکه نفت را از تنگه هرمز صادر کرد.

اگر ایالات متحده بیش از ۱۰۰ میلیارد دلار از منابع مالی ایران را که اکنون در بانک‌های سراسر جهان مسدود شده‌اند آزاد کند، ایران می‌تواند به‌سرعت جریان نقدینگی قطع‌شده خود را احیا کند.

اگرچه زمان‌بندی این اقدام روشن نیست، پیش‌نویس توافق تصریح می‌کند که منابع مالی و دارایی‌های مسدودشده ایران برای استفاده بانک مرکزی ایران «کاملاً در دسترس» قرار خواهد گرفت.

رسانه‌ها و تحلیلگران ایرانی برآورد می‌کنند که ایران بین ۱۲۴ تا ۱۶۷ میلیارد دلار دارایی مسدودشده دارد؛ رقمی که به گفته فردریک اشنایدر، پژوهشگر ارشد غیرمقیم در شورای خاورمیانه، معادل حدود یک‌چهارم تولید اقتصادی سالانه ایران پیش از جنگ است. گرگوری برو، تحلیلگر ارشد ایران و انرژی در گروه اوراسیا، نیز گفته است در دسترس‌ترین منابع مالی، حدود ۱۲ میلیارد دلاری است که در قطر قرار دارد.

ایران اصرار داشته است پیش از موافقت با هرگونه توافق، به بخش بزرگی از دارایی‌های مسدودشده خود دسترسی پیدا کند، اما یک مقام آمریکایی روز یکشنبه به سی‌ان‌ان گفت: «هیچ دارایی مسدودشده‌ای بدون اجرای تعهدات از سوی ایرانی‌ها آزاد نخواهد شد.»

این توافق می‌تواند یک صندوق سرمایه‌گذاری ۳۰۰ میلیارد دلاری ایجاد کند؛ صندوقی که می‌تواند کمک بزرگی به بازسازی این کشور کند.

حملات آمریکا و اسرائیل بخش‌های عظیمی از زیرساخت‌های ایران، از جمله کارخانه‌های فولاد و تأسیسات پتروشیمی را نابود کرد. مقام‌های ایرانی مدعی شده‌اند که میزان خسارت حدود ۲۷۰ میلیارد دلار بوده است، هرچند تأیید این رقم ممکن نیست.

به گفته عدنان مزاری، پژوهشگر ارشد در مؤسسه اقتصاد بین‌الملل پترسون و معاون پیشین مدیر صندوق بین‌المللی پول، بازسازی و نوسازی این صنایع به منابع و زمان قابل توجهی نیاز خواهد داشت.

جزئیات همچنان مبهم است، اما به گفته دولت ترامپ، این صندوق سرمایه‌گذاری از سوی بخش خصوصی تأمین مالی خواهد شد و پولی از مالیات‌دهندگان آمریکایی برای آن هزینه نخواهد شد.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز چهارشنبه در نشست گروه هفت به خبرنگاران گفت کشور‌های دیگر و تأمین‌کنندگان مالی می‌توانند در بازسازی اقتصاد ایران سرمایه‌گذاری کنند، اما او تردید دارد که سرمایه‌گذاران خارجی تا مدت قابل توجهی علاقه زیادی به این کار داشته باشند.

ترامپ گفت: «اگر این کار را بکنند، خوب است. اما من می‌گویم تا مدتی این کار را نخواهند کرد، تا زمانی که ببینند رفتار چگونه است.»

برداشتن تحریم‌ها از ایران می‌تواند به شرکت‌ها و بانک‌های این کشور اجازه دهد آزادانه با سایر نقاط جهان کالا و خدمات مالی مبادله کنند.

این موضوع می‌تواند برخی نهاد‌های مالی خارجی را برای همکاری با ایران آماده‌تر کند، هرچند بسیاری از آنها احتمالاً تا زمانی که وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوز‌های مشخصی برای معاملات خاص صادر نکند، مردد خواهند ماند.

مزاری گفت: «وقتی ابهام و ناروشنی وجود دارد، بانک‌ها حاضر نیستند ریسک کنند، چون بسیاری از آنها به دلیل همکاری تجاری با ایران از سوی آمریکا به‌شدت جریمه شده‌اند. آنها تضمین می‌خواهند که این وضعیت ناگهان به حالت قبل بازنگردد.»

هرگونه برداشته شدن جریمه‌ها علیه سرمایه‌گذاران خارجی که با ایران همکاری می‌کنند، تغییری قابل توجه نسبت به حدود پنج دهه سیاست آمریکا خواهد بود.

ترامپ و دیگر اعضای دولت او مدعی شده‌اند که تحریم‌ها تنها در صورتی برداشته خواهد شد که حکومت ایران به تعهدات خود پایبند بماند؛ از جمله تعهداتی که به پایان دادن به برنامه هسته‌ای آن مربوط است.

اما یک نکته مهم وجود دارد: روشن نیست ترامپ تا چه اندازه اختیار دارد که به‌طور یکجانبه تحریم‌ها را لغو کند. کنگره‌ای بدبین ممکن است ناچار باشد بخشی از کاهش تحریم‌ها را تأیید کند.

همه این موارد به پابرجا ماندن توافق وابسته است و هیچ تضمینی برای آن وجود ندارد. اما این چارچوب می‌تواند ایران را در وضعیت مالی بسیار بهتری قرار دهد.

به گفته مزاری، نرخ ارز خارجی برای کالا‌های ایرانی در بازار سیاه از همین حالا اندکی تقویت شده است؛ نخستین نشانه از برخی خبر‌های بالقوه مثبت برای اقتصاد ایران.

این موضوع در نهایت می‌تواند به کاهش فشار ناشی از نرخ عظیم تورم در ایران کمک کند؛ تورمی که در ۱۲ ماه گذشته به‌طور متوسط بیش از ۵۰ درصد بوده و بالاترین سطح از زمان جنگ جهانی دوم در این کشور به شمار می‌رود. تورم مواد غذایی نیز بسیار بالاتر از ۱۰۰ درصد بوده است.

مزاری گفت حدود ۹۰ درصد کالا‌های ایرانی وارداتی هستند.

سرمایه‌گذاری خارجی می‌تواند کمک زیادی به احیای فعالیت اقتصادی کند؛ فعالیتی که به دلیل محاصره تنگه از سوی آمریکا تحلیل رفته بود.

ایران همچنین می‌تواند از این منابع برای بازگرداندن دسترسی به اینترنت استفاده کند. قطع اینترنت باعث شد برخی شرکت‌ها کارکنان خود را اخراج کنند. ایران همچنین می‌تواند زیرساخت‌های فرسوده نفتی خود را بازسازی کند تا به رقیبی قابل اتکاتر در بازار جهانی تبدیل شود.