آغاز مذاکرات ایران و آمریکا در سوئیس؛ تنش بر سر بسته شدن تنگه هرمز سایه انداخت

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور ایالات متحده، روز یکشنبه برای انجام مذاکرات صلح با ایران طبق پیش‌بینی‌های مطرح‌شده در یک توافق اولیه، وارد یک اقامتگاه کوهستانی در سوئیس شد؛ اما این تلاش‌های دیپلماتیک با اعلام ایران مبنی بر اینکه بار دیگر محاصره تنگه هرمز را برقرار کرده است، تحت‌الشعاع قرار گرفت.

یادداشت تفاهمی که یک هفته پیش درباره مسیر پایان دادن به جنگ مورد توافق قرار گرفت، بر بازگشایی تنگه هرمز و توقف همه درگیری‌ها، از جمله در لبنان ــ که متحد واشینگتن یعنی اسرائیل در ماه مارس به آن حمله کرده بود ــ تأکید دارد.

با این حال، در شرایطی که نشانه چندانی از پایان درگیری‌ها در لبنان دیده نمی‌شود، ایران روز شنبه اعلام کرد که بار دیگر تنگه هرمز را بسته است.

مقام‌های آمریکایی این ادعا را رد کرده و گفته‌اند روز شنبه ۵۵ کشتی تجاری از این تنگه عبور کرده‌اند. با این حال، خبرگزاری فارس روز یکشنبه به نقل از یک منبع نظامی گزارش داد که تا اطلاع ثانوی هیچ مجوز تازه‌ای برای عبور کشتی‌ها صادر نمی‌شود.

همانند بسیاری از تحولات مهمی که در طول جنگ می‌توانند بر اقتصاد جهانی اثر بگذارند، اعلام بسته شدن دوباره تنگه نیز در تعطیلات آخر هفته و در زمانی انجام شد که بازار‌ها بسته بودند؛ موضوعی که ارزیابی فوری پیامد‌های آن را دشوار می‌کند.

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، گفته است یادداشت تفاهم هفته گذشته با هدف جلوگیری از رکود جهانی ناشی از افزایش قیمت نفت در نتیجه بسته شدن تنگه هرمز مورد توافق قرار گرفت.

از زمان اعلام این توافق، قیمت نفت به پایین‌ترین سطح خود از آغاز جنگ رسیده است؛ اما در صورتی که انسداد مؤثر تنگه هرمز از سوی ایران ادامه یابد، ممکن است با بازگشایی بازار‌ها در روز دوشنبه قیمت‌ها دوباره افزایش پیدا کند.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت امور خارجه ایران، اعلام کرد مذاکرات روز یکشنبه در اقامتگاه کوهستانی بورگن‌اشتوک در سوئیس ــ که متعلق به قطر است ــ با حضور میانجی‌گران قطر و پاکستان در کنار هیأت‌های ایران و آمریکا برگزار می‌شود و تنها یک روز به طول خواهد انجامید.

بقایی گفت از آنجا که واشینگتن نتوانسته است آتش‌بس در لبنان را تضمین کند، این گفت‌و‌گو‌ها تنها بر اجرای مفاد یادداشت تفاهم متمرکز خواهد بود و به مسائل اساسی پیش‌بینی‌شده برای مرحله بعدی مذاکرات نمی‌پردازد.

در یادداشت تفاهم پیش‌بینی شده است که طی ۶۰ روز مذاکراتی درباره موضوعاتی از جمله محدودسازی برنامه هسته‌ای ایران در برابر لغو تحریم‌های بین‌المللی انجام شود. انتظار می‌رود ایران از همان ابتدا از برخی مزایای اقتصادی مانند معافیت‌های تحریمی و آزادسازی دارایی‌های مسدودشده برخوردار شود.

ریاست هیأت آمریکایی را جی‌دی ونس بر عهده دارد و در سوی مقابل محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس شورای اسلامی، هدایت هیأت ایرانی را بر عهده گرفته است. این دو پیش‌تر نیز بیش از دو ماه قبل در تنها دیدار رودرروی شناخته‌شده میان طرفین با یکدیگر ملاقات کرده بودند.

ونس پیش از ترک ایالات متحده در پایگاه مشترک اندروز در ایالت مریلند به خبرنگاران گفت: «امیدوارم بتوانیم در موضوع هسته‌ای پیشرفت کنیم و در موضوع آتش‌بس لبنان نیز به پیشرفت‌هایی دست یابیم.» او افزود که احتمالاً «چند روز گفت‌و‌گو» در پیش خواهد بود.

روز شنبه سپاه پاسداران انقلاب اسلامی با متهم کردن اسرائیل به «جنایت» در لبنان که به گفته آن ناقض تعهدات آمریکا در زمینه آتش‌بس بوده است، اعلام کرد کشتی‌هایی که به تنگه هرمز نزدیک شوند با خطر مواجه خواهند شد؛ تنگه‌ای که پیش از حملات آمریکا و اسرائیل در ۲۸ فوریه، حدود یک‌پنجم نفت جهان از آن عبور می‌کرد.

در لبنان نیز آتش‌بس‌ها بار‌ها اعلام شده‌اند؛ تازه‌ترین مورد روز جمعه بود، اما به نظر می‌رسد تأثیر چندانی بر درگیری‌ها نداشته‌اند و تهاجم اسرائیل بیش از یک میلیون نفر را مجبور به ترک خانه‌هایشان کرده است.

خبرنگاران رویترز در جنوب لبنان روز شنبه مشاهده کردند که نیرو‌های امدادی در محل حملات اسرائیل در حال انتقال مجروحان هستند. بخش‌های وسیعی از شهر‌ها و روستا‌های لبنان در نتیجه این حملات به ویرانه‌هایی از بتن تبدیل شده‌اند که ساکنان آنها را شبیه نوار غزه توصیف می‌کنند. مقام‌های لبنانی اعلام کردند روز شنبه ۲۰ نفر در این حملات کشته شده‌اند.

ارتش لبنان روز یکشنبه اعلام کرد واحد‌های تخصصی همچنان در حال خنثی‌سازی بمب‌های منفجرنشده اسرائیلی با وزن هزار و دو هزار پوند هستند که بر شهر‌های جنوبی فرو ریخته شده‌اند. ارتش همچنین اعلام کرد برخی جاده‌ها بازگشایی شده‌اند، اما از ساکنان خواسته است برای حفظ امنیت، بازگشت به روستا‌های مرزی را به تعویق بیندازند و از دستورالعمل‌های نظامیان پیروی کنند.

یادداشت ترامپ برای پایان دادن به جنگ ــ که در ماه فوریه همراه با بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، آغاز شد ــ در اسرائیل با استقبال گسترده‌ای روبه‌رو نشده است و این کشور نیز در مذاکرات صلح مشارکت ندارد.

دولت نتانیاهو اعلام کرده است از مناطقی در لبنان که پس از حملات نیرو‌های حزب‌الله به خاک اسرائیل تصرف کرده، عقب‌نشینی نخواهد کرد.

رسانه‌های ایرانی گزارش داده‌اند که هیأت ایران در این مذاکرات شامل عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، و همچنین شماری از مقام‌های ارشد امنیتی، بانک مرکزی و بخش نفت است. در کنار ونس، استیو ویتکاف و جرد کوشنر، داماد ترامپ، نیز در تیم مذاکره‌کننده آمریکا حضور دارند.

پاکستان نیز اعلام کرد شهباز شریف، نخست‌وزیر این کشور، و همچنین فرمانده ارتش پاکستان، برای مشارکت در این مذاکرات وارد محل برگزاری نشست شده‌اند؛ جایی که بالگرد‌ها بر فراز آن در حال پرواز دیده می‌شوند.

ونس پیش از ترک آمریکا در گفت‌وگویی با شبکه فاکس‌نیوز گفته بود به تداوم آتش‌بس اطمینان دارد و هیچ نشانه‌ای مبنی بر بسته شدن تنگه هرمز مشاهده نکرده است.

پس از آنکه ترامپ و نتانیاهو در ماه فوریه جنگ را آغاز کردند، اعلام کردند اهداف آن نابودی برنامه هسته‌ای ایران، جلوگیری از تهدید همسایگان از طریق موشک‌ها و نیرو‌های نیابتی و فراهم شدن شرایط برای سرنگونی دولت ایران از سوی مردم این کشور است.

با این حال، هیچ‌یک از این اهداف محقق نشده است؛ هرچند مقام‌های آمریکایی می‌گویند آسیب‌های قابل توجهی به توان نظامی ایران وارد شده و همچنان انتظار دارند توافقی قوی حاصل شود که مانع دستیابی ایران به سلاح هسته‌ای شود.

در همین حال، نتایج یک نظرسنجی دانشگاه عبری اسرائیل که در اختیار رویترز قرار گرفته نشان می‌دهد حدود ۹۲ درصد اسرائیلی‌ها معتقدند ایران بیش از اسرائیل از کارزار نظامی مشترک آمریکا و اسرائیل سود برده است و تنها ۸ درصد اسرائیل را پیروز این جنگ می‌دانند.

بر اساس همین نظرسنجی، نزدیک به ۹۰ درصد اسرائیلی‌ها گفته‌اند اهداف جنگ محقق نشده و کمتر از ۳۰ درصد ادعا‌های نتانیاهو درباره دستاورد‌های بزرگ را باور دارند.