جنگ ایران مسابقه جهانی برای ایجاد ذخایر نفتی را کلید زد

اگرچه بسته شدن تقریباً کامل تنگه هرمز که منجر به قطع یک‌پنجم از عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) برای بیش از سه ماه شد، بازار‌های انرژی را دگرگون کرد و قیمت نفت خام برنت را به نزدیک ۱۲۰ دلار در هر بشکه رساند، اما وضعیت می‌توانست بسیار وخیم‌تر از این باشد.

یکی از عوامل کلیدی ثبات‌بخش، توانایی جهان برای بهره‌برداری از ذخایر اضطراری بود.

در اوایل درگیری، تمام ۳۲ عضو آژانس بین‌المللی انرژی (IEA) با آزادسازی رکورد ۴۰۰ میلیون بشکه‌ای از ذخایر استراتژیک نفت (SPR) موافقت کردند که ایالات متحده بزرگ‌ترین سهم را در آن داشت.

این برداشت - ششمین مورد از زمان تأسیس این دیده‌بان انرژی - استراتژی‌ای را که پس از تحریم نفتی اعراب در سال ۱۹۷۳ شکل گرفته بود، تأیید کرد؛ استراتژی‌ای که طبق آن اعضای IEA باید ذخایر اضطراری معادل حداقل ۹۰ روزِ خالص واردات خود را نگه دارند.

چین درس دوم را ارائه داد. اگرچه چین عضو کامل IEA نیست، اما سال‌ها صرف ساخت چیزی کرده است که تصور می‌شود بزرگ‌ترین ذخایر استراتژیک نفت جهان باشد و بیش از یک میلیارد بشکه را برای مقابله با چنین سناریویی نگه می‌دارد.

با استفاده از این «صندوق روز مبادا»، بزرگ‌ترین واردکننده انرژی جهان، خرید نفت خام خود را در طول جنگ بیش از یک‌سوم کاهش داد. شاید چین ذخایر خود را به اندازه‌ای که کاهش واردات نشان می‌داد، تخلیه نکرده باشد، اما این امر نشان‌دهنده تمایل و توانایی این کشور برای استفاده از ذخایرش بود.

کناره‌گیری از بازار در دوره‌ای که عرضه محدود و قیمت‌ها بالا بود، میلیارد‌ها دلار برای پکن صرفه‌جویی کرد و به محافظت از آن در برابر پریشانی اقتصادی که در سایر نقاط آسیا - که حدود ۶۰ درصد از انرژی وارداتی‌اش به خاورمیانه وابسته است - دیده می‌شد، کمک کرد.

این درد به‌ویژه در هند، پاکستان، تایلند و سایر اقتصاد‌هایی که ذخایر داخلی محدودی داشتند، شدید بود. دولت‌ها که فاقد ذخایر اضطراری قابل‌توجهی بودند، برای مهار مصرف به یارانه‌ها، محدودیت‌های سوخت، کاهش هفته‌های کاری و سایر اقدامات ریاضتی روی آوردند.

بسیاری از واردکنندگان آسیب‌پذیر اکنون احتمالاً در جایی که فضای مالی اجازه دهد، ذخایر استراتژیک نفت (SPR) خود را گسترش خواهند داد، در حالی که کسانی که توانایی مالی آن را ندارند، ممکن است برنامه‌های کاهش تقاضا را تقویت کنند.

هجوم برای ذخایر استراتژیک (SPR)

هند به‌وضوح به ذخایر استراتژیک بزرگ‌تری نیاز دارد. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، این کشور پرجمعیت‌ترین کشور جهان، سومین واردکننده بزرگ نفت و دومین واردکننده بزرگ گاز مایع (LPG) برای پخت‌وپز است و قرار است تا سال ۲۰۳۰ به بزرگ‌ترین منبع رشد تقاضای جهانی نفت تبدیل شود.

با این حال، هند عضو کامل IEA نیست و در طول جنگ به آزادسازی هماهنگ ذخایر این آژانس نپیوست. ذخایر این کشور تنها هشت روزِ واردات را پوشش می‌دهد؛ رعایت استاندارد ۹۰ روزه آژانس نیازمند بیش از ۴۰۰ میلیون بشکه ذخیره اضافی است که با قیمت ۷۰ دلار برای هر بشکه، حدود ۲۸ میلیارد دلار هزینه خواهد داشت.

دهلی‌نو اکنون به نظر می‌رسد که در حال حرکت به این سمت است؛ چنان‌که «اکونومیک تایمز» گزارش داد، این کشور از شرکت نفت و گاز طبیعی (ONGC) خواسته است تا یک ذخیره ۱.۷۵ میلیون تنی - نزدیک به ۱۳ میلیون بشکه - بسازد که می‌تواند ظرفیت ذخیره‌سازی اضطراری هند را حدود یک‌سوم افزایش دهد.

پاکستان نیز در موقعیت مشابهی قرار دارد. این کشور قبل از جنگ حدود ۹۰ درصد از واردات نفت و LNG خود را از خاورمیانه تأمین می‌کرد و اکنون به دنبال گسترش ذخایر داخلی است. ایجاد ذخایری معادل ۹۰ روز واردات، نیازمند حدود ۳۵ میلیون بشکه اضافی خواهد بود.

استرالیا، تنها عضو کامل IEA که به‌طور مداوم در رعایت الزامات ذخایر استراتژیک آژانس ناکام بوده، اعلام کرده است که قصد دارد ۷ میلیارد دلار برای نگهداری حداقل ۵۰ روز سوخت هزینه کند.

سایر کشورها، از جمله سنگاپور، قطب اصلی پالایش نفت آسیا، نیز در حال بررسی ساخت یا گسترش ذخایر استراتژیک نفت و گاز هستند.

اروپا در حال حاضر دارای یک سیستم ذخیره‌سازی گسترده گاز برای مدیریت تقاضای فصلی، به‌ویژه در زمستان است. اما با توجه به اینکه واردات LNG اکنون بیش از ۴۰ درصد از عرضه گاز این منطقه را تشکیل می‌دهد - و بیش از ۶۰ درصد از این واردات از ایالات متحده می‌آید - ممکن است این منطقه تصمیم به ساخت ذخایر اضافی تحت کنترل دولت بگیرد.

حتی تولیدکنندگان انرژی نیز در حال حرکت به این سمت هستند. شرکت‌های ملی نفت حوزه خلیج‌فارس به دنبال ذخایر بیشتری در خارج از منطقه هستند تا انعطاف‌پذیری صادرات خود را در مواقع بحران حفظ کنند.

شرکت آرامکو سعودی که در حال حاضر تأسیسات ذخیره‌سازی در ژاپن، کره جنوبی، مصر و شمال غربی اروپا را اداره می‌کند، اعلام کرده است که در حال بررسی گسترش بیشتر آن است.

تأثیر بر قیمت نفت

بر اساس محاسبات «ROI»، این برنامه‌های ذخیره‌سازی جدید در مجموع می‌توانند به حدود ۵۰۰ میلیون بشکه نفت خام و محصولات پالایش‌شده نیاز داشته باشند.

همچنین موجودی‌های تخلیه‌شده نیاز به پر شدن مجدد دارند. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، از آغاز جنگ حدود ۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر جهانی برداشت شده است که احتمالاً برداشت‌ها حتی پس از بازگشایی تنگه هرمز در طول تابستان ادامه خواهد داشت.

در مجموع، این مقدار معادل حدود ۱ میلیارد بشکه تقاضای اضافی است. حتی اگر این مقدار در طول چند سال توزیع شود، حمایت قیمتی قابل‌توجهی ایجاد خواهد کرد.

زمان‌بندی ممکن است مساعد باشد. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی می‌کند که عرضه جهانی نفت در سال آینده با بهبود تولید خاورمیانه افزایش یابد و به‌طور بالقوه بیش از ۴ میلیون بشکه در روز از تقاضا پیشی بگیرد. بنابراین، حتی یک افزایش تقاضای بزرگ ناشی از ذخیره‌سازی نیز ممکن است باعث جهش قیمت نفت خام نشود.

البته اگر عرضه خلیج‌فارس کندتر از حد انتظار بهبود یابد - چه به دلیل مشکلات لجستیکی و چه به دلیل شکست در توازن قدرت جدید و شکننده خاورمیانه - این امر ممکن است صادق نباشد.

پیامد‌های بلندمدت این «اصرار به انباشت» حتی پیچیده‌تر است. جهانی با ذخایر استراتژیک به‌مراتب بزرگ‌تر ممکن است در برابر شوک‌ها مقاوم‌تر باشد، که این امر می‌تواند قیمت‌ها را در طول زمان لنگر بیاندازد. با وجود سپر‌های بزرگ‌تر، کشور‌هایی مانند هند ممکن است در دوره‌هایی که عرضه محدود است - درست مانند چین - خرید خود را کاهش دهند که این امر جهش‌های قیمتی را تعدیل می‌کند.

با فروکش کردن شوک هرمز، درس برای واردکنندگان روشن است: اختلالات «غیرممکن» می‌توانند رخ دهند، طولانی‌تر از حد انتظار باشند و سخت‌ترین ضربه را به جایی بزنند که هیچ پشتوانه‌ای وجود ندارد.