ایران به ترامپ نشان می‌دهد صلح‌سازی چقدر دشوارتر از جنگ است

برقراری صلح با ایران قرار است به همان اندازه به دردناک باشد که جنگیدن با آن.

نخستین تلاش‌های معاون رئیس‌جمهور آمریکا، جی‌دی ونس، برای آغاز مذاکرات در سوئیس با هدف تبدیل تفاهم‌نامه‌ای که با تهران امضا شده به پایان دائمی جنگ، از همین حالا در آب‌های خطرناکی قرار گرفته است.

تفاهم‌نامه‌ای که ترامپ هفته گذشته در فرانسه امضا کرد، درگیری‌ها را متوقف می‌کند، تنگه هرمز را باز می‌گشاید و در ازای تعهد ایران مبنی بر اینکه هرگز به دنبال توسعه سلاح هسته‌ای نخواهد رفت، مشوق‌های اقتصادی به تهران ارائه می‌دهد. اما جزئیات حیاتی همچون آینده برنامه هسته‌ای ایران و سرنوشت ذخایر اورانیوم غنی‌شده این کشور قرار است در طول ۶۰ روز مذاکرات حساس و پرمخاطره مشخص شود.

بهترین نکته در مورد این توافق، پایان یافتن خصومت مستقیم میان آمریکا و ایران است.

فیلیپ گوردون، مقام ارشد پیشین امنیت ملی آمریکا، روز یکشنبه در گفت‌و‌گو با برنامه «فرید زکریا جی‌پی‌اس» شبکه CNN گفت: «دست‌کم احتمال قابل توجهی وجود دارد که این آتش‌بس دوام بیاورد، صرفاً به این دلیل که به نفع هر دو طرف است.» او با اشاره به ظرفیت تهران برای آغاز کسب میلیون‌ها دلار درآمد روزانه از محل صادرات نفت افزود: «ایران انگیزه دارد به این توافق پایبند بماند؛ و ایالات متحده هم قطعاً علاقه‌مند است که به آن پایبند بماند، چون نمی‌خواهد جنگ را از سر بگیرد.»

میانجی‌های مشترک، قطر و پاکستان، شامگاه یکشنبه به وقت آمریکا در بیانیه‌ای اعلام کردند که مذاکرات در فضایی «مثبت و سازنده» برگزار شد و «پیشرفت‌های دلگرم‌کننده‌ای» به دست آمد. آنها همچنین گفتند که نقشه راهی برای دستیابی به توافق نهایی در مدت ۶۰ روز مورد توافق قرار گرفته است.

اما شکنندگی این چارچوب به سرعت در حال آشکار شدن است، زیرا همان فشار‌ها و محدودیت‌های راهبردی که جنگ را شکل داده بودند، اکنون صلح را نیز تهدید می‌کنند.

ایران در پی آن است که از اهرم تازه به‌دست‌آمده خود استفاده کند و حتی مدعی شده است تنگه هرمز را بسته است. ترامپ نیز روز یکشنبه با تهدیدی تازه به خشونت واکنش نشان داد و هشدار داد که تیم مذاکره‌کننده تهران ممکن است حتی نتواند به خانه بازگردد. در همین حال، درگیری میان اسرائیل و ایران بر سر لبنان نیز تهدید کرده است که کل روند را به شکست بکشاند.

در واشینگتن، نگرانی کم‌سابقه‌ای در میان هر دو حزب وجود دارد مبنی بر اینکه رئیس‌جمهور برای دستیابی به این توافق امتیاز‌های زیادی داده است؛ در کنار تردید‌هایی درباره دوام آن، هرچند بسیاری از پایان دائمی درگیری‌ها احساس آسودگی می‌کنند.

این آشفتگی ادعا‌های ترامپ مبنی بر دستیابی به یک پیروزی تاریخی را تضعیف می‌کند و نشان می‌دهد که آسودگی اقتصادی جهانی ناشی از پایان جنگ نیز شکننده است. تهران نشان داده که قصد دارد در مذاکرات با واشینگتن چانه‌زنی بسیار سختی داشته باشد. به طور گسترده‌تر، این تنش‌ها دوباره توجه‌ها را به آنچه منتقدان ترامپ یک اشتباه راهبردی می‌دانند جلب کرده است؛ تصمیم او برای آغاز جنگی که اکنون به پیامد‌هایی پیچیده و احتمالاً چندماهه انجامیده است.

با این حال، این تفاهم‌نامه همچنان بهترین امید برای جلوگیری از بازگشت به درگیری‌ای است که می‌تواند جان شمار بیشتری از ایرانیان و آمریکایی‌ها را بگیرد، کشور‌های خلیج فارس را دوباره به میدان آتش بکشاند و بار دیگر اقتصاد جهانی را متلاطم کند؛ موضوعی که باعث افزایش قیمت‌ها برای مصرف‌کنندگانی می‌شود که همین حالا نیز با هزینه‌های زندگی دست‌وپنجه نرم می‌کنند—عاملی که ترامپ هفته گذشته برای توجیه این تفاهم‌نامه به آن اشاره کرد.

در حالی که منتقدان دموکرات ترامپ بر شکست‌های راهبردی دولت او تأکید می‌کنند، همچنان یک منفعت ملی قدرتمند برای آمریکا وجود دارد که این توافق پابرجا بماند و دولت بتواند بهترین نتیجه ممکن را در مرحله پایانی مذاکرات به دست آورد.

آخرهفته‌ای که شکنندگی توافق را آشکار کرد

آخرهفته‌ای پرتنش پس از بازگشت ترامپ از اروپا، چالش‌های راهبردی پیش رو را آشکار کرد.

رئیس‌جمهور آمریکا همچنان عمیقاً از ایران ناامید است. او دوباره همان تهدید‌هایی را تکرار می‌کند که در طول جنگ نیز برای وادار کردن تهران به تبعیت از توافق مؤثر واقع نشد. برای مثال، روز یکشنبه تهدید کرد اگر تهران تنگه هرمز را باز نکند، خودش کنترل آن را در دست خواهد گرفت. هزینه‌های عظیم چنین اقدامی یکی از دلایلی بود که آمریکا در طول جنگ نیز از انجام آن خودداری کرد؛ بنابراین ممکن است ایران اعتبار این تهدید را—که در مصاحبه‌ای با شبکه فاکس‌نیوز همراه با الفاظ تند بیان شد—زیر سؤال ببرد.

تهران همچنین می‌داند که ترامپ در عجله است، زیرا تلاش دارد پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای نوامبر از مزایای اقتصادی و سیاسی یک توافق صلح بهره‌مند شود. محمدباقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد ایران، روز یکشنبه در شبکه ایکس نوشت: «آیا آنها هرگز با خود فکر نمی‌کنند که اگر تهدیدهایشان واقعاً کارساز بود، امروز به چنین سطحی از استیصال نمی‌رسیدند؟» این موضع نشان می‌دهد که ایران قصد ندارد توافقی سریع در اختیار رئیس‌جمهور آمریکا بگذارد که او بتواند فوراً آن را به عنوان یک پیروزی سیاسی معرفی کند.

به نظر می‌رسد حکومت ایران همچنین می‌خواهد نشان دهد بقای آن آغازگر دوره راهبردی تازه‌ای در خلیج فارس بوده است. اعلام بسته شدن تنگه هرمز—در تضاد با مفاد تفاهم‌نامه—تلاشی بود برای وادار کردن ترامپ به اجرای آتش‌بس در لبنان پس از حملات اسرائیل به حزب‌الله مورد حمایت ایران.

ایران در عین حال توانایی ترامپ برای مهار بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، را می‌آزماید و نشان می‌دهد که قصد دارد قدرت منطقه‌ای خود را از طریق گروه‌های نیابتی حفظ کند. در حالی که ترامپ و ونس اسرائیل را به شدت مورد انتقاد قرار داده‌اند، رئیس‌جمهور آمریکا روز یکشنبه پیامی نیز به تهران فرستاد و هشدار داد اگر حزب‌الله مهار نشود، «بسیار سخت» به ایران ضربه خواهد زد.

تاریخ نشان می‌دهد که اسرائیل اغلب تا لحظات پایانی و حتی پس از موعد آتش‌بس نیز عملیات نظامی را ادامه می‌دهد تا نشان دهد هرگز درباره آنچه منافع حیاتی امنیت ملی خود می‌داند مصالحه نخواهد کرد. این کشور روز‌های جمعه و شنبه اهدافی را که آنها را مواضع حزب‌الله در لبنان توصیف کرد هدف قرار داد، اما با آغاز مذاکرات در سوئیس، آتش‌بسی شکننده برقرار شد.

نتانیاهو در موقعیتی دشوار قرار دارد؛ از یک سو تحت فشار ترامپ و از سوی دیگر با مخالفت بسیاری از اسرائیلی‌ها با توافق رئیس‌جمهور آمریکا روبه‌روست. در همین حال، اصرار ایران بر پایان کامل درگیری‌ها در لبنان به این معناست که کشوری که همواره به میدان جنگ دیگران کشیده شده، ممکن است بار دیگر امید‌ها برای صلح منطقه‌ای را بر هم بزند.

با وجود چشم‌انداز‌های تیره، دولت ترامپ همچنان قمار جسورانه‌ای انجام می‌دهد؛ موضوعی که در سخنان ونس پیش از مذاکرات خطاب به مردم ایران بازتاب یافت. او گفت: «اگر رهبری شما حاضر باشد از نقش‌آفرینی در بی‌ثباتی منطقه‌ای دست بردارد و اگر برای بلندمدت از جاه‌طلبی‌های هسته‌ای صرف‌نظر کند، ایالات متحده آماده است رابطه خود با آن کشور را به طور بنیادین دگرگون کند.».

اما تاریخ نشان می‌دهد چنین هدفی ممکن است از اساس مشکل داشته باشد. نزدیک به پنجاه سال است که رهبران انقلابی ایران هویت نظام خود را بر پایه دشمنی با آمریکا تعریف کرده‌اند. شواهد اندکی وجود دارد که نشان دهد گروه تازه‌ای از عمل‌گرایان در تهران ظهور کرده‌اند که آماده پذیرش گشایش اقتصادی‌ای باشند که ممکن است کنترل سختگیرانه آنها را تضعیف کند.

تردید دوحزبی در واشینگتن

پیامد‌های این تفاهم‌نامه در واشینگتن نیز جنجال سیاسی ایجاد کرده است.

این موضوع تنش‌ها میان رئیس‌جمهور و سناتور‌های جمهوری‌خواه را تشدید کرده؛ تنش‌هایی که پیش‌تر بر سر انتخاب «بیل پولت» به عنوان مدیر موقت اطلاعات ملی و تلاش ترامپ برای وادار کردن اکثریت مردد جمهوری‌خواهان به تصویب تغییرات گسترده در قوانین رأی‌گیری پیش از انتخابات میان‌دوره‌ای بالا گرفته بود.

همچنین تردید‌های عمیقی درباره مفاد تفاهم‌نامه وجود دارد؛ از جمله تعلیق تحریم‌ها علیه صادرات انرژی و دارویی ایران در طول مذاکرات ۶۰ روزه و همچنین صندوقی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای احیای اقتصاد ایران که آمریکا می‌گوید قرار است توسط قدرت‌های منطقه‌ای تأمین مالی شود. منتقدان ترامپ هشدار داده‌اند که او عملاً برای بازگشایی تنگه هرمز پول پرداخت کرده و اهرم فشار آمریکا را در مذاکرات حساس آینده درباره برنامه هسته‌ای ایران از دست داده است.

با این حال، لیندسی گراهام، سناتور جمهوری‌خواه و از متحدان نزدیک ترامپ، از رویکرد او دفاع کرد؛ هرچند امید زیادی به موفقیت آن ندارد. او در برنامه «فیس د نیشن» شبکه CBS گفت: «اگر مسیر دیپلماتیکی از طریق این تفاهم‌نامه وجود نداشته باشد، آن‌گاه باید به جنگ یا نوعی دیگر از اجبار متوسل شد. بیایید این مسیر را امتحان کنیم. بیایید راه‌حل دیپلماتیک را امتحان کنیم.»، اما او افزود: «فکر می‌کنم شکست خواهد خورد.»

در مقابل، کوری بوکر، سناتور دموکرات از ایالت نیوجرسی، توافق با ایران را «شکستی فاجعه‌بار که خود ترامپ آن را رقم زده» و «تسلیم کامل» توصیف کرد. او در برنامه «میت د پرس» شبکه NBC هشدار داد: «ایران همه مزایا را به دست می‌آورد—به معنای واقعی کلمه میلیارد‌ها میلیارد دلار—در حالی که آمریکا همچنان هزینه‌های ناشی از ۱۰۰ میلیارد دلاری را که در جنگ خرج کرد می‌پردازد و هر شهروند آمریکایی شاهد افزایش شدید هزینه‌های زندگی است.»

چند روز پرتنش نشان می‌دهد که چشم‌انداز ترامپ برای ایرانی عاری از سلاح هسته‌ای و خاورمیانه‌ای دگرگون‌شده، دست‌کم در حال حاضر، هدفی دوردست است. این تحولات همچنین نشان می‌دهد بن‌بست راهبردی‌ای که او با آغاز جنگ ایجاد کرد، اکنون با معمای مشابهی در مسیر رسیدن به صلح همراه شده است.

جنگ نتوانست اهداف آمریکا را محقق کند؛ و شروع دشوار روند دیپلماسی نشان می‌دهد که دستیابی به صلح نیز ممکن است به همان اندازه بی‌نتیجه باشد.