ماموریت دشوار روبیو برای اقناع متحدان خلیج فارس درباره توافق ایران

مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، این هفته با مأموریتی حساس روبه‌روست: ارائه و دفاع از توافق صلح واشینگتن با ایران به رهبران عرب خلیج فارس که بیم دارند امتیاز‌های گسترده، تهران را تقویت کرده و موازنه امنیتی منطقه و جریان‌های نفتی را بازتعریف کند.

روبیو قرار است روز سه‌شنبه در امارات متحده عربی با مقام‌ها دیدار کند و سپس به کویت و بحرین سفر کند؛ جایی که با مسئولان شورای همکاری خلیج فارس دیدار خواهد داشت. این شورا شامل عربستان سعودی، قطر و عمان نیز می‌شود.

موضوع مورد اختلاف، بند‌هایی از پیش‌نویس توافق است که محدودیتی برای موشک‌های بالستیک ایران در نظر نگرفته، یک صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری را پیشنهاد می‌کند و شامل مفادی است که می‌تواند نفوذ منطقه‌ای تهران و کنترل آن بر گذرگاه‌های حیاتی انتقال نفت را گسترش دهد.

هر شش کشور شورای همکاری خلیج فارس متحدان راهبردی آمریکا به شمار می‌روند. این کشور‌ها در جریان جنگ آمریکا و اسرائیل با ایران که چهار ماه پیش آغاز شد، به درجاتی از حمایت لجستیکی از واشینگتن پرداختند و همگی در نتیجه حملات هوایی ایران متحمل آسیب شدند.

به گفته تحلیلگران و دیپلمات‌ها، برخی از این کشور‌ها به طور خصوصی از توافق موقتی که می‌تواند راه را برای عادی‌سازی روابط آمریکا با ایران هموار کند، احساس ناامیدی و حتی شگفتی کرده‌اند؛ ایران کشوری عمدتاً شیعه است که بیشتر دولت‌های سنی شورای همکاری آن را رقیب اصلی خود می‌دانند.

دیدگاه این کشور‌ها برای سیاست‌گذاران آمریکایی اهمیت دارد. امارات، عربستان سعودی، قطر، کویت و بحرین میزبان پایگاه‌های نظامی آمریکا هستند که ستون فقرات معماری امنیتی ایالات متحده در خاورمیانه را تشکیل می‌دهد. اگر هر یک از این کشورها—even به شکلی نامحسوس—در روابط امنیتی خود با آمریکا تجدیدنظر کند، می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر راهبرد نظامی آمریکا در منطقه بگذارد.

برای شخص روبیو، این سفر نیازمند ایجاد توازن است. در حالی که عالی‌ترین دیپلمات آمریکا باید نگرانی متحدان منطقه‌ای را کاهش دهد، نباید چنین به نظر برسد که از یادداشت تفاهم آمریکا و ایران انتقاد می‌کند. دونالد ترامپ که هفته گذشته این توافق را امضا کرد، با وجود انتقاد برخی جمهوری‌خواهان کنگره که دولت را به تسلیم در برابر تهران متهم کرده‌اند، همچنان قاطعانه از آن حمایت می‌کند.

اندرو پیک، معاون پیشین دستیار وزیر خارجه آمریکا در امور عراق و ایران که در هر دو دوره ریاست‌جمهوری ترامپ در شورای امنیت ملی خدمت کرده، معتقد است روبیو می‌تواند با یادآوری سابقه رویکرد سخت‌گیرانه ترامپ در قبال جمهوری اسلامی، متحدان نگران را آرام کند.

او گفت: «می‌توان به آنها یادآوری کرد که رئیس‌جمهور سیاست‌هایی به‌شدت تندروانه علیه ایران اجرا کرده است و اگر این یادداشت تفاهم شکست بخورد، هیچ تردیدی برای بازگشت به حملات نخواهد داشت.»

صلح؛ اما به چه بهایی؟

رهبران کشور‌های شورای همکاری که میزبان روبیو هستند یا در مذاکرات این هفته حضور دارند، دست‌کم به طور علنی پیش از آغاز جنگ در فوریه، خواستار راه‌حل دیپلماتیک بودند. بیشتر آنها در طول درگیری نیز بر یافتن راه خروج دیپلماتیک تأکید داشتند، هرچند در عمل از تلاش جنگی آمریکا حمایت کردند.

با این حال، به گفته تحلیلگران و دیپلمات‌ها، مفاد مشخص یادداشت تفاهم به طور خصوصی مقام‌های منطقه‌ای را غافلگیر کرده است.

یکی از نگرانی‌ها به موشک‌های بالستیک مربوط می‌شود. در طول جنگ، دولت ترامپ اعلام کرده بود نابودی توان موشک‌های بالستیک ایران یکی از اهداف اصلی است؛ هدفی که با منافع دولت‌های سنی خلیج فارس همسو بود، زیرا برخلاف آمریکا، همه این کشور‌ها در برد موشک‌های بالستیک ایران قرار دارند و هدف این موشک‌ها بوده‌اند.

با این حال، یادداشت تفاهم هیچ اشاره‌ای به موشک‌های ایرانی ندارد و خود ترامپ نیز در روز‌های اخیر گفته است محروم کردن تهران از چنین سلاح‌هایی «ناعادلانه» خواهد بود.

این توافق همچنین ایجاد یک صندوق بازسازی ۳۰۰ میلیارد دلاری برای تهران را پیش‌بینی می‌کند؛ موضوعی که همسایگان منطقه‌ای بیم دارند به جمهوری اسلامی امکان دهد توان نظامی خود را تقویت کرده و حمایت از گروه‌های نیابتی منطقه‌ای را افزایش دهد؛ گروه‌هایی که می‌توانند دولت‌های منطقه را بی‌ثبات کنند.

به گفته تحلیلگران، رهبری عمدتاً سنی بحرین به‌ویژه نگران است که ایرانِ برخوردار از منابع مالی گسترده بتواند در میان جمعیت عمدتاً شیعه این کشور جزیره‌ای—با حدود ۱.۶۵ میلیون نفر جمعیت—تحرکات اعتراضی ایجاد کند. در جریان بهار عربی، بحرین صحنه اعتراض‌های گسترده و مکرر خیابانی بود.

ایران هرگونه تلاش پنهانی برای دامن زدن به ناآرامی را رد کرده، اما در گذشته به طور علنی از فعالان شیعه بحرینی حمایت کرده است.

بر اساس متن توافق، به نظر می‌رسد ایران می‌تواند در آینده نقشی کلیدی در کنترل تنگه هرمز داشته باشد؛ مسئله‌ای که برای کویت، قطر و عربستان سعودی—که برای صادرات نفت و گاز به این آبراه متکی هستند—نگران‌کننده است.

در سطحی گسترده‌تر، مقام‌های آمریکایی از یک «بازتنظیم گسترده‌تر» در روابط با تهران سخن گفته‌اند؛ تحولی بالقوه که بیشتر کشور‌های شورای همکاری نسبت به آن محتاط هستند. جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، روز شنبه اعلام کرد واشینگتن آماده است روابط خود با تهران را «به‌طور بنیادین دگرگون کند».

عبدالرحمن الراشد، ستون‌نویس باسابقه سعودی، هفته گذشته در روزنامه انگلیسی‌زبان «عرب‌نیوز» نوشت: «این توافق، رژیم تهران را به عنوان یک قدرت منطقه‌ای بازسازی می‌کند.»

او افزود: «بیشتر منابعی که تهران در هفته‌های آینده به دست خواهد آورد، احتمالاً عمدتاً صرف تقویت موقعیت نظامی خواهد شد، نه حمایت از شرایط معیشتی یا اقتصاد ایران.»