روبیو در بدو ورود به خلیج فارس: تنگه هرمز عوارضی نخواهد داشت

مارکو روبیو، وزیر امور خارجه آمریکا، اعلام کرد هیچ کشوری، از جمله ایران، اجازه نخواهد داشت برای کشتیرانی در تنگه هرمز عوارض دریافت کند؛ او این سخنان را در حالی بیان کرد که می‌کوشید به متحدان آمریکا در خلیج فارس اطمینان دهد واشنگتن در مذاکرات صلح با تهران رویکردی قاطع در پیش خواهد گرفت.

روبیو قرار است روز‌های سه‌شنبه و چهارشنبه با متحدان خلیج فارس دیدار کند تا به آنها اطمینان دهد آمریکا همچنان متعهد به امنیت آنان است و توافق آتش‌بس ۶۰ روزه‌ای که هفته گذشته با ایران منعقد شد، تهران را جسورتر نخواهد کرد.

روبیو که روز سه‌شنبه وارد ابوظبی شد، گفت آمریکا آزادی کشتیرانی در تنگه هرمز را تضمین خواهد کرد و هیچ کشوری اجازه نخواهد داشت در آنجا عوارض دریافت کند؛ موضوعی که ایران گفته است حق انجام آن را دارد.

او گفت: «این یک آبراه بین‌المللی است. هیچ کشوری اجازه ندارد در یک آبراه بین‌المللی عوارض یا هزینه دریافت کند. این قانون موجود بین‌المللی است. در آبراه‌های بین‌المللی در سراسر جهان همین‌گونه است و ما انتظار داریم اینجا نیز همین‌طور باشد.»

این تنها یکی از چندین نقطه اصطکاک بالقوه در توافق جدید و شکننده آتش‌بس آمریکا بود، در حالی که نگرانی‌ها افزایش یافته مبنی بر اینکه آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران ممکن است صرف تقویت توان نظامی این کشور شود. همچنین در حالی که دونالد ترامپ روز دوشنبه مدعی شد ایران با بازگشت بازرسان بین‌المللی برای نظارت بر برنامه هسته‌ای خود موافقت کرده است، ایران مستقیماً این ادعا را رد کرد و گفت توافقی در این خصوص حاصل نشده است.

روبیو همچنین به نقش بالقوه تنش‌آفرین درگیری اسرائیل با حزب‌الله لبنان در این توافق اشاره کرد و گفت نیرو‌های نیابتی ایران نیز باید به آتش‌بس احترام بگذارند، اما این موضوع «در زمان مناسب در جریان این مذاکرات» بررسی خواهد شد.

ایالات متحده هفته گذشته توافق آتش‌بسی با ایران امضا کرد که یک دوره ۶۰ روزه عبور بدون عوارض از تنگه را برقرار می‌کند؛ پس از آن، ایران و عمان درباره «مدیریت آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز، در گفت‌و‌گو با دیگر کشور‌های ساحلی خلیج فارس و مطابق با حقوق بین‌الملل قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشور‌های ساحلی تنگه هرمز» مذاکره خواهند کرد.

ناظران این بند را به این معنا تفسیر کردند که ایران به‌طور مستقیم از دریافت هزینه یا ارائه خدمات در قبال عبور از تنگه منع نشده است. با این حال، روبیو اشاره کرد که معتقد است ایران شروط عبور بدون عوارض را خواهد پذیرفت.

او روز دوشنبه گفت: «فکر نمی‌کنم لازم باشد کسی را در این باره متقاعد کنیم. فکر می‌کنم همه کشور‌های این منطقه با ما موافق باشند.»

کشور‌های خلیج فارس درباره این توافق دیدگاه‌های متفاوتی دارند. در حالی که قطر نقش محوری در میانجی‌گری توافق ایفا کرده است، برخی کشور‌ها ــ به‌ویژه امارات متحده عربی، کویت و بحرین ــ نگران‌اند این توافق منابع مالی قابل‌توجهی در اختیار ایران قرار دهد که ممکن است صرف تقویت توان نظامی آن شود.

فضای حاکم بر کشور‌های خلیج فارس همچنان آمیخته به خشم نسبت به ایران است. متحدان آمریکا خواهان شفافیت کامل درباره عدم دریافت عوارض در تنگه هرمز هستند و همچنین می‌خواهند هر توافق نهایی، محدودیت‌هایی بر برنامه موشک‌های بالستیک ایران نیز اعمال کند. مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران، روز سه‌شنبه گفت برنامه موشک‌های بالستیک ایران «هرگز» بخشی از توافق آینده نخواهد بود. او گفت: «اگر موشک‌های ما که برای دفاع از خودمان است نبود، اسرائیل و آمریکا همان کاری را با ایران می‌کردند که با غزه کردند.»

دونالد ترامپ نیز روز سه‌شنبه در شبکه اجتماعی «تروث سوشال» نوشت دارایی‌های آزادشده تحت کنترل آمریکا خواهد بود و برای خرید مواد غذایی و تجهیزات پزشکی از ایالات متحده استفاده خواهد شد.

روبیو در نخستین سفر خود به منطقه از زمان آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران در ۲۸ فوریه، به امارات، کویت و بحرین سفر خواهد کرد. وزارت خارجه آمریکا اعلام کرد او احتمالاً با مقامات شورای همکاری خلیج فارس نیز دیدار خواهد داشت.

هر سه کشور میزبان پایگاه‌های بزرگ نظامی آمریکا هستند و هدف حملات موشکی ایران قرار گرفته‌اند، اما ایالات متحده از ارائه جزئیات درباره میزان خسارات خودداری کرده است. مجازات‌های شدیدی نیز علیه کسانی که در شبکه‌های اجتماعی درباره خسارات اطلاعات منتشر کرده‌اند اعمال شده است.

ترامپ هفته گذشته فاش کرد امارات نقش فعالی در انجام ضدحملات علیه ایران داشته است. اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، گفت تهران معتقد است امارات، کویت و اردن همگی به آمریکا در حمله به ایران کمک کرده‌اند.

بقایی گفت: «ما قطعاً این موضوع را رها نخواهیم کرد. هم مستندسازی خواهیم کرد و هم مطالبه خواهیم نمود. حضور نظامی آمریکا در منطقه نشان داده چه پیامد‌ها و آسیب‌هایی برای منطقه و کشور‌های آن به همراه داشته است. امیدواریم کشور‌های منطقه از تجربه ماه‌ها و سال‌های گذشته درس گرفته باشند.»

هدف بلندمدت ایران متقاعد کردن کشور‌های خلیج فارس به خروج آمریکا از منطقه است. در جریان است، برخی صدا‌ها در ایران خواستار تنش‌زدایی با منطقه و شاید تشکیل ائتلافی با ترکیه، عربستان سعودی، پاکستان و مصر هستند. مسعود پزشکیان روز سه‌شنبه در نخستین سفر خارجی خود پس از پایان جنگ، به پاکستان سفر کرد.

همچنین نشانه‌هایی وجود دارد که امارات ــ کشوری که نزدیک‌ترین روابط اقتصادی را با ایران در خلیج فارس دارد ــ به دنبال کاهش تنش در روابط با تهران است.

در کوتاه‌مدت، ایران انتظار دارد حدود ۶ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدودشده خود در قطر که به دلیل تحریم‌های آمریکا بلوکه شده بود آزاد شود و ۶ میلیارد دلار دیگر نیز از سوی دوحه به‌صورت وام قابل بازپرداخت دریافت کند.

در دو ماه آینده، ایران همچنین می‌تواند انتظار داشته باشد دست‌کم ۸ میلیارد دلار درآمد ناشی از تصمیم روز دوشنبه وزارت خزانه‌داری آمریکا برای صدور معافیت تحریمی صادرات نفت ایران دریافت کند. در سند معافیت خزانه‌داری تصریح شده که پرداخت‌ها می‌تواند به دلار انجام شود.

برخی برآورد‌های داخلی ایران حاکی از آن است که درآمد حاصل از فروش بدون مانع نفت ــ عمدتاً به چین ــ می‌تواند طی یک سال به بیش از ۳۰ میلیارد دلار برسد. ایران سال‌هاست با تخفیف‌های قابل‌توجه و به‌صورت پنهانی با چین تجارت کرده و تحریم‌های آمریکا را دور می‌زند.

شرکت پایش کشتیرانی «کپلر» اعلام کرد روز دوشنبه ۳۶ کشتی از تنگه هرمز عبور کردند که بالاترین حجم تردد از اول مارس تاکنون بوده است. محمدباقر قالیباف، مذاکره‌کننده ارشد ایران، گفته است با عمان درباره توافقی بلندمدت برای مدیریت تنگه همکاری می‌کند و این هفته در مسقط با سلطان عمان دیدار کرده است.

تهران و واشنگتن روز دوشنبه درباره این موضوع اختلاف داشتند که آیا ــ چنان‌که ترامپ و جی‌دی ونس ادعا کرده‌اند ــ دارایی‌های آزادشده ایران فقط می‌تواند صرف خرید محصولات کشاورزی آمریکا مانند سویا شود یا نه. عبدالناصر همتی، رئیس کل بانک مرکزی ایران، گفت تفاهم‌نامه ایران را ملزم به هزینه‌کرد این دارایی‌ها برای کالا‌های آمریکایی نمی‌کند و تصمیم‌های خرید بر اساس کیفیت و قیمت اتخاذ خواهد شد.

ایران همچنین ادعا‌ها مبنی بر اینکه رافائل گروسی، مدیرکل آژانس بین‌المللی انرژی اتمی، چراغ سبز تهران را برای بازگشت و بازرسی از سایت‌های هسته‌ای آسیب‌دیده دریافت کرده است، رد کرد.

ایران همچنین اعلام کرد برای ایجاد سازوکار نظارت بر آتش‌بس پیشنهادی در لبنان، کار بیشتری لازم است. در تفاهم‌نامه آمده است آمریکا، ایران و «متحدانشان در جنگ جاری» «پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در همه جبهه‌ها، از جمله لبنان» را اعلام می‌کنند؛ عبارتی که به‌روشنی این تصور را ایجاد می‌کند که اسرائیل نیز باید به عملیات علیه حزب‌الله پایان دهد.

این موضوع می‌تواند آتش‌بس مورد حمایت آمریکا میان اسرائیل و لبنان که اوایل ژوئن حاصل شد را پیچیده‌تر کند؛ توافقی که تصریح می‌کرد هرگونه توقف خصومت‌ها باید مستقیماً میان اسرائیل و لبنان مورد توافق قرار گیرد و نه از طریق مسیری جداگانه.