پاکستان از میانجی‌گری در توافق ایران و آمریکا چه سودی می‌برد؟

معاون رئیس‌جمهور، که همسرش «اوُشا ونس» دختر مهاجران هندی است، با خنده در جمع گفت: «از زمانی که فیلد مارشال عاصم منیر در ماه آوریل در اسلام‌آباد از ما استقبال کرد، شوخی کرده‌ام که من دو نفر بسیار، بسیار مهم در زندگی‌ام دارم: یکی هندی و دیگری پاکستانی. هندی همسرم است و پاکستانی، فیلد مارشال منیر.» او افزود که طی سه ماه گذشته بیش از هر کس دیگری با منیر صحبت کرده است. ونس گفت: «بدون درایت و رهبری نظامی او، ما اینجا نبودیم.» این اظهارات، بازتاب تمجید‌های مشابهی بود که از سوی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، نیز ابراز شده بود.

این ستایش‌ها تنها به واشنگتن محدود نشده است. «مسعود پزشکیان»، رئیس‌جمهور ایران، روز دوشنبه برای سفری رسمی وارد پایتخت پاکستان، اسلام‌آباد، شد. این اولین سفر خارجی او از زمان حمله آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه بود. او از کمک اسلام‌آباد در به میز مذاکره آوردن واشنگتن و تهران تشکر کرد.

این سفر نشان داد که چهار ماه گذشته چگونه اسلام‌آباد را در محاسبات تهران جابجا کرده است. پاکستان بخش قابل توجهی از این دوره را به عنوان میانجیِ ضروری میان ایالات متحده و ایران عمل کرده، ارتباطات پشت پرده را تسهیل نموده، گفت‌و‌گو‌هایی را در اسلام‌آباد میزبانی کرده و ضمن حفظ روابط خود با کشور‌های حوزه خلیج فارس، ریسک‌های سیاسیِ گشایش مسیر‌های ترانزیتی به ایران را مدیریت کرده است. چارچوب صلحی که در ۱۸ ژوئن توافق شد و مذاکرات ۶۰ روزه‌ای که اکنون در جریان است، تا حدی نتیجه این تلاش‌ها بوده است.

اکنون پرسش فوری که پیش روی اسلام‌آباد قرار دارد این است: پاکستان واقعاً چه چیزی به دست می‌آورد؟

چشم‌انداز اقتصادی

برای اقتصاد شکننده پاکستان، پاسخ‌ها نمی‌توانند به اندازه کافی سریع بیایند. این کشور در سال مالی گذشته رشد تولید ناخالص داخلی ۳.۷ درصدی را ثبت کرده که سریع‌ترین نرخ در چهار سال اخیر بوده است؛ در همین حال، حواله‌های ارزی ۸.۲ درصد افزایش یافته و به ۳۰.۳ میلیارد دلار رسیده است. کسری بودجه نیز به شدت کاهش یافته است.

اما «هینا شیخ»، اقتصاددان مستقر در لاهور و عضو «مرکز رشد بین‌المللی»، می‌گوید که تصویر پشت این اعداد چندان دلگرم‌کننده نیست. او به الجزیره گفت: «میانجی‌گری پاکستان ممکن است تنها منافع اقتصادی محدودی، عمدتاً در قالب کاهش هزینه‌های واردات انرژی با بازگشایی تنگه هرمز و پتانسیل احیای مجدد خط لوله گاز ایران-پاکستان در صورت تداوم کاهش تحریم‌ها، به همراه داشته باشد.» او با اشاره به بسته شدن این آبراه حیاتی در طول جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، افزود: «رشد اخیر عمدتاً ناشی از افت واردات نفت و گاز به دلیل بسته بودن تنگه هرمز بوده، نه گسترش تولید.»

پاکستان همچنان در برنامه وام ۷ میلیارد دلاری با صندوق بین‌المللی پول (IMF) قرار دارد؛ این بیست و پنجمین توافق این کشور با این نهاد از دهه ۱۹۵۰ است. این برنامه در سال ۲۰۲۴ تصویب شد.

طبق گفته تحلیلگران، دولت‌های غربی از توسعه روابط اقتصادی عمیق‌تر با پاکستان ابراز خرسندی کرده‌اند، اما این حسن نیت دیپلماتیک به طور خودکار به معنای سرمایه‌گذاری یا تسهیلات ساختاری نیست. پاکستان این مسیر را قبلاً طی کرده است. پس از حملات ۱۱ سپتامبر ۲۰۰۱ به آمریکا، همسویی با واشنگتن منجر به تجدید ساختار بدهی و حمایت چندجانبه شد، اما نتوانست ضعف‌های ساختاری که همچنان بر اقتصاد آن سنگینی می‌کند را برطرف کند: پایه مالیاتی محدود، صادرات ضعیف و فشار‌های مزمن بر حساب جاری.

شیخ معتقد است که این روابط دیپلماتیک همچنان اهمیت دارند. او گفت: «محدودیت‌های اقتصادی پایدار پاکستان، پیامد ژئوپلیتیک نیستند و نمی‌توان آنها را با اعتبار دیپلماتیک حل کرد. اما شکی نیست که حسن نیت، به اسلام‌آباد فرصت تنفس می‌دهد که می‌تواند از آن برای تسریع اصلاحات استفاده کند.»

جایزه منطقه‌ای

در محافل سیاست‌گذاری پاکستان، این استدلال مطرح است که پاداش واقعی کمتر در امتیازات اقتصادی دوجانبه و بیشتر در منافع منطقه‌ای نهفته است؛ چرا که یک توافق پایدار میان ایران و آمریکا می‌تواند همسایگی پاکستان را دگرگون کند. کاهش تحریم‌ها علیه ایران می‌تواند جریان‌های تجاری را در امتداد مرز بلوچستان باز کند که سال‌هاست محدود شده است. خط لوله گاز ایران-پاکستان، که بیش از یک دهه تحت فشار تحریم‌های آمریکا متوقف شده بود، ممکن است دوباره به دستور کار بازگردد.

اما تصویر دیپلماتیک پیچیده‌تر از آن چیزی است که پیام‌رسانی عمومی اسلام‌آباد نشان می‌دهد. «عمر کریم»، پژوهشگر همکار در «مرکز مطالعات اسلامی ملک فیصل» مستقر در ریاض، که متخصص امور خلیج فارس و پاکستان است، می‌گوید پاکستان وارد این بحران منطقه‌ای شد تا خلاء خاصی را پر کند که اکنون ممکن است در حال تنگ شدن باشد.

کریم توضیح داد: «پاکستان به عنوان تسهیل‌کننده ارتباطات میان آمریکا و ایران وارد این بحران منطقه‌ای شد؛ زمانی که دولت ترامپ به هیچ میانجی احتمالی اعتماد نداشت. این خلاء بود که پاکستان آن را پر کرد و در عین حال برای طرف ایرانی نیز قابل قبول بود و میانجی‌گری را با مصر، ترکیه و عربستان سعودی هماهنگ کرد و بدین ترتیب همه بازیگران اصلی منطقه‌ای را با خود همراه ساخت.»

کریم افزود که نفوذ پاکستان همچنان محدودیت‌هایی دارد. او گفت: «پاکستان تا حدی خود را در چارچوب امنیتی خاورمیانه ادغام کرده است، اما هنوز به اهرمی دست نیافته که بتواند ایران را برای اعطای امتیازات خاص تحت فشار قرار دهد یا آمریکا را متقاعد کند که برخی خواسته‌های ایران را بپذیرد و همچنین روابط خود را با همه بازیگران حوزه خلیج فارس متعادل نگه دارد.»

چه کسی سود می‌برد؟

پرسش دیگری نیز در پس این دیپلماسی در جریان است. اظهارات ونس در بورگِنشتوک، بر منیر که یک چهره دولتی غیرنظامی نیست، تأکید ویژه داشت. ناظران می‌گویند نهادی که در چهار ماه گذشته بیشترین سود آشکار را از این روند برده، ارتش پاکستان بوده است.

ارتش بیش از ۳۰ سال از تاریخ نزدیک به ۸۰ ساله خود به عنوان یک ملت مستقل را مستقیماً اداره کرده است. این نهاد همچنان بر سیاست داخلی و امور خارجه تسلط دارد و رئیس ستاد ارتش – و مشخصاً عاصم منیر – از دید منتقدان، حاکم بالفعل کشور تلقی می‌شود.

برخی استدلال می‌کنند که هزینه‌ها بیشترین فشار را بر کسانی وارد خواهد کرد که دورترین فاصله را از میز دیپلماسی دارند. «طغرل یمین»، سرتیپ بازنشسته و تحلیلگر دفاعی مستقر در اسلام‌آباد، می‌گوید آزمون واقعی داخلی این است که آیا هرگونه منافع اقتصادی به استان بلوچستان در جنوب غربی پاکستان، فقیرترین منطقه پاکستان، که بیش از دو دهه با یک کمپین مسلحانه شامل گروه‌های شورشی به دنبال جدایی رو‌به‌رو بوده، خواهد رسید یا خیر.

او به الجزیره گفت: «اگر منافع اقتصادی با مردم بلوچستان تقسیم شود، می‌توان از شر تروریسم خلاص شد. ما در آستانه فرصت‌های اقتصادی بزرگی قرار داریم، هرچند در گذشته فرصت‌های زیادی را از دست داده‌ایم.»