ابهام در توافق آمریکا و ایران به بحران هرمز دامن زد؛ اختلاف بر سر مسیر عبور کشتی‌ها

ابهام در زبانی که مذاکره‌کنندگان آمریکایی در توافق موقت آتش‌بس با ایران پذیرفتند، به نظر می‌رسد اکنون و کمتر از دو هفته پس از امضای این توافق، به عاملی دردسرساز برای تلاش‌های صلح تبدیل شده است.

نشانه این مسئله را می‌توان در افزایش خشونت‌ها در ۷۲ ساعت گذشته دید؛ روندی که روز پنج‌شنبه آغاز شد، زمانی که نیرو‌های ایرانی یک کشتی کانتینری در حال عبور از تنگه هرمز ــ آبراهی حیاتی برای حمل‌ونقل نفت و گاز طبیعی ــ را هدف قرار دادند.

یادداشت تفاهمی که دو طرف بر سر آن توافق کرده‌اند از ایران می‌خواهد «با به‌کارگیری بهترین تلاش‌های خود ترتیبات لازم برای عبور ایمن کشتی‌های تجاری» از تنگه هرمز را برای مدت ۶۰ روز فراهم کند. نکته مهم این است که اصطلاحاتی مانند «ترتیبات» و «بهترین تلاش‌ها» در متن توافق تعریف نشده‌اند.

به نظر می‌رسد ایران این زبان مبهم را به این معنا تفسیر کرده است که می‌تواند تعیین کند کشتی‌ها باید از چه مسیری عبور کنند. تنها چند ساعت پیش از حمله به کشتی کانتینری، ایران به کشتی‌ها هشدار داده بود که تنها مسیر عبور از تنگه باید از آب‌های تحت کنترل این کشور باشد و تلاش کرده بود کشتی‌ها را از استفاده از مسیر جایگزینی که با حمایت آمریکا در بخش جنوبی تنگه و در امتداد ساحل عمان ایجاد شده، بازدارد.

نیکول گراجفسکی، استادیار مرکز مطالعات بین‌المللی در مؤسسه علوم سیاسی پاریس، گفت توافق موقت «به‌طور عمدی بر زبان انعطاف‌پذیر تکیه کرده بود، زیرا احتمالاً تنها راه برای عبور دادن آن از مذاکرات همین بود». او افزود: «اما این انعطاف‌پذیری تنها زمانی دوام دارد که هر دو طرف برداشت مشابهی از مفاد مبهم داشته باشند.»

به گفته او، ابهام در توافق موقت باعث شده هر دو طرف تلاش کنند پیش از آنکه عدم‌قطعیت‌ها در یک توافق نهایی روشن شود، واقعیت‌های میدانی را به سود خود تعریف کنند.

گرگوری برو، تحلیلگر ارشد گروه اوراسیا، نیز گفت ایران در تلاش است ببیند تا چه اندازه می‌تواند نفوذ خود بر تنگه را گسترش دهد.

او روز شنبه در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «اگر یک اقدام نظامی محدود برای بستن مسیر عمانی و هدایت کشتیرانی به مسیر‌هایی که ایران می‌تواند کنترل کند کافی باشد، چرا امتحانش نکنند؟» او افزود: «ریسک‌ها پایین است، تا زمانی که ایران مطمئن باشد آمریکا به اقدامات تهاجمی‌تر بازنخواهد گشت.»

ایالات متحده اواخر جمعه در واکنش به حمله به کشتی باری، انبار‌های موشک و پهپاد ایران و همچنین تأسیسات راداری ساحلی را هدف قرار داد. چند ساعت بعد بحرین اعلام کرد که هدف حمله پهپاد‌های ایرانی قرار گرفته است.

این رفت‌وبرگشت حملات تهدید می‌کند وقفه‌ای را که از پیش نیز شکننده بوده است از میان ببرد؛ آن هم در حالی که دو طرف قرار است بسیاری از اختلافات خود را در میز مذاکرات حل‌وفصل کرده و ابهام‌های توافق اولیه را روشن کنند.

این وضعیت همچنین پرسش‌هایی درباره اظهارات جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور آمریکا، ایجاد کرده است. او این هفته در گفت‌وگویی با رسانه UnHerd گفته بود کانالی میان ارتش‌های ایران و آمریکا برای کاهش تنش‌ها ایجاد شده است.

سخنگوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به سرعت وجود چنین خط ارتباطی درباره تنگه را رد کرد و آن را «دروغی مطلق» خواند.

حسین محبی، این سخنگو، در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «تنگه هرمز قلمرو ایران است و هیچ ارتباطی با ایالات متحده ندارد.»

مقام‌های ایرانی، هم در دولت و هم در بخش نظامی، تأکید کرده‌اند که پس از جنگ، مدیریت ترافیک دریایی در تنگه هرمز بر عهده ایران خواهد بود، هرچند برخی مقام‌ها گفته‌اند این کار ممکن است با همکاری عمان ــ کشوری که در سوی دیگر تنگه قرار دارد ــ انجام شود.

ایران همچنین اعلام کرده حق دریافت هزینه از کشتی‌ها برای عبور از این آبراه را دارد و گفته این مبالغ عوارض عبور نیست، بلکه هزینه خدماتی است که هنوز مشخص نشده‌اند.

این موضع با دیدگاه ایالات متحده در تضاد است. مارکو روبیو، وزیر خارجه آمریکا، این هفته گفت «هیچ کشوری» نمی‌تواند برای عبور کشتی‌ها از تنگه هزینه دریافت کند. با این حال، زبان توافق موقت تنها عبور آزاد از تنگه را برای ۶۰ روز تضمین کرده است.

نیکول گراجفسکی در این باره گفت: «واشنگتن عبور بدون عوارض را یک اصل دائمی می‌داند، در حالی که تهران معافیت ۶۰ روزه را صرفاً یک توقف تاکتیکی می‌بیند که برای رسیدن به توافق پذیرفته است.»