توافق روی کاغذ، آشوب در دریا؛ تنگه هرمز به میدان آزمون تفاهم آمریکا و ایران بدل شد

«اگر هر شناوری تلاش کند بدون اجازه ما… یا خارج از مسیر تعیین‌شده از تنگه عبور کند، مسئول هرگونه پیامدی خواهد بود.»

این هشدار روز پنج‌شنبه از سوی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی برای کشتی‌های عبوری از تنگه هرمز ــ گلوگاه حیاتی نفت جهان ــ پخش شد؛ گذرگاهی که اکنون به یکی از بزرگ‌ترین آزمون‌های توافق میان ایران و ایالات متحده برای پایان دادن به جنگ تبدیل شده است.

تنها چند ساعت بعد، یک مقام آمریکایی به سی‌ان‌ان گفت کشتی کانتینری «اور لاولی» با پرچم سنگاپور هدف یک پهپاد ایرانی قرار گرفت. این نخستین حمله به یک شناور از زمان امضای توافق بود؛ حمله‌ای که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، روز جمعه آن را «نقض احمقانه توافق آتش‌بس ما» توصیف کرد.

در واکنش، ارتش آمریکا روز جمعه اهداف نظامی ایران در اطراف تنگه هرمز را هدف قرار داد. با این حال یک مقام آمریکایی احتمال تشدید تنش پس از این حملات را کم‌اهمیت جلوه داد و به سی‌ان‌ان گفت این اقدامات دست‌کم در حال حاضر به معنای بازگشت به عملیات رزمی گسترده نیست.

سپاه پاسداران اعلام کرد در پاسخ به حملات روز جمعه، مواضع نظامی آمریکا در منطقه را هدف قرار داده است. رسانه دولتی «پرس‌تی‌وی» این خبر را منتشر کرد. ارتش آمریکا چنین حملاتی را تأیید نکرده است. بحرین بامداد شنبه از حملات پهپادی ایران به خاک خود خبر داد، اما هدف این حملات هنوز مشخص نیست.

توافق آتش‌بس تصریح می‌کند که ایران با «به‌کارگیری بهترین تلاش‌های خود» ترتیبات لازم را برای تضمین عبور ایمن کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز فراهم خواهد کرد؛ آبراهی که یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از آن عبور می‌کند. تضمین عبور بدون مانع، امتیاز اصلی ایران به آمریکا بود.

اما برای ایران، بازگشایی تنگه به معنای واگذاری کنترل آن نیست. بندی با نگارشی مبهم در توافق اعلام می‌کند که ایران و عمان برای «تعریف مدیریت آینده» این آبراه با یکدیگر همکاری خواهند کرد؛ امری که عملاً به تهران نقشی رسمی در اداره آن می‌دهد.

در حالی که مذاکرات با آمریکا ادامه دارد، حمله روز پنج‌شنبه این پیام را ارسال می‌کند که ایران قصد دارد شروط خود را بر تنگه تحمیل کند و درباره اینکه کشتی‌ها کجا و چه زمانی عبور کنند تصمیم بگیرد. سپاه پاسداران مسیر‌هایی را که مورد تأیید تهران نیستند «غیرقابل قبول»، «کاملاً خطرناک» و «ممنوع» خوانده و از همه شناور‌ها خواسته است برای تضمین عبور ایمن، صرفاً با نیروی دریایی ایران هماهنگ کنند.

در همین حال، «سازمان تنگه خلیج فارس» که به‌تازگی در ایران ایجاد شده، مقرراتی صادر کرده که بر اساس آن کشتی‌ها باید در ازای دریافت «تضمین عبور ایمن» شامل بیمه، یک فرم مجوز را از طریق ایمیل تکمیل کنند. سی‌ان‌ان تلاش کرد با این سازمان تماس بگیرد، اما ایمیل‌های ارسالی بازگشت خورد.

اکنون سه مسیر متمایز برای عبور کشتی‌ها در این کریدور باریک دریایی شکل گرفته است و نهاد‌های مختلفی برای سازمان‌دهی عبور ده‌ها شناور در این آبراه ۲۱ مایلی رقابت می‌کنند. یک مسیر جنوبی از آب‌های نزدیک عمان می‌گذرد؛ مسیر دوم که پیش از جنگ استفاده می‌شد از میانه تنگه عبور می‌کند؛ و مسیر سوم در شمال قرار دارد که تحت کنترل ایران است. این وضعیت، اپراتور‌های کشتی را با انتخابی دشوار درباره مسیر عبور روبه‌رو کرده است.

دیمیتریس مانیاتیس، مدیرعامل شرکت مشاوره ریسک دریایی «ماریسکس»، به سی‌ان‌ان گفت: «همه اینها برای ناوبری ایمن در آن آب‌ها بسیار گیج‌کننده است.» او افزود: «محیط فعلی به‌شدت خطرناک است.»

نگرانی شرکت‌های کشتیرانی از تحریم‌های آمریکا

نبود شفافیت درباره انتخاب مسیر، تلاش‌ها برای بازگشت تجارت در این آبراه به سطح پیش از جنگ را پیچیده کرده است. به گفته شرکت‌های کشتیرانی، آنچه رهبران ایران و آمریکا بر سر آن توافق کرده‌اند، در دریا منعکس نشده است.

کریدور‌های رقیب، شرکت‌ها را سردرگم کرده و آنها را ناچار ساخته است نه‌تنها با آب‌های پرخطر ــ در معرض تهدید مین‌های دریایی، پهپاد‌های هوایی و قایق‌های گشتی سپاه ــ بلکه با جریان‌های سیاسی پیچیده در دو سوی تنگه نیز دست‌وپنجه نرم کنند.

اگر کشتی‌ها مسیر‌های غیرایرانی را انتخاب کنند، با خطر حمله روبه‌رو می‌شوند. اگر با خواسته‌های سپاه پاسداران همراه شوند و از مسیر ایرانی استفاده کنند، نگران خطر تحریم‌های غربی در صورت فروپاشی توافق هستند.

مانیاتیس به سی‌ان‌ان گفت: «کشتیرانی جهانی می‌خواهد از تعامل با ایرانی‌ها پرهیز کند، زیرا بیم آن دارد که در آینده در معرض تحریم‌های آمریکا قرار گیرد.» او افزود: «افراد نسبت به دولت فعلی آمریکا بسیار محتاط هستند، زیرا پیش‌تر اعلام کرده‌اند هرگونه پرداخت عوارض به حکومت ایران می‌تواند دلیلی برای تحریم‌های آمریکا باشد.»

ایران در ابتدا خواستار پرداخت هزینه برای عبور بود، اما بعداً اعلام کرد فعلاً عوارضی وضع نخواهد کرد. در عوض، قصد دارد برای خدمات دریایی هزینه دریافت کند و مالیات زیست‌محیطی جدیدی برای کشتی‌ها وضع کند؛ اقدامی که نگرانی متحدان عرب صادرکننده نفت آمریکا را برانگیخته است.

پس از حمله به «اور لاولی»، سازمان بین‌المللی دریانوردی عملیات تخلیه بشردوستانه هماهنگ‌شده‌ای را که بیش از ۵۰۰ کشتی تجاری حامل بیش از ۱۱ هزار دریانورد گرفتار در خلیج فارس را هدایت می‌کرد، «تا زمان دستیابی به شفافیت بیشتر» متوقف کرد. کارشناسان دریایی گفتند دست‌کم چهار کشتی پس از آن از این کریدور بازگشتند.

برای کشتی‌هایی که مسیر عمان را ــ که از نظر تحریمی کم‌خطرتر تلقی می‌شود ــ انتخاب می‌کنند، شناور‌ها بسیار نزدیک به یکدیگر عبور می‌کنند و این امر خطر بروز حادثه را افزایش می‌دهد.

در طول جنگ، حق بیمه‌ها نیز به‌شدت افزایش یافت و مالکان کشتی برای هر نفتکش بسیار بزرگ بیش از یک میلیون دلار پرداخت می‌کردند تا در برابر حملات بیمه شوند.

این حق بیمه‌ها همچنان بالا باقی مانده‌اند، حتی با وجود آنکه چنین حوادثی اکنون به‌ندرت رخ می‌دهد. متیو رایت، تحلیلگر ارشد بازار حمل‌ونقل در شرکت داده‌محور «کپلر»، به سی‌ان‌ان گفت برای دریافت بیمه جهت عبور از تنگه، کشتی‌ها باید مسیر انتخابی خود را اعلام کنند.

او گفت: «ما به نقطه صفر بازنگشته‌ایم، اما این وضعیت به‌روشنی نشان می‌دهد که هنوز در دوره آتش‌بس ۶۰ روزه هستیم، نه در شرایط تضمین قطعی بازگشایی تنگه هرمز.»

رایت افزود: «اگر اختلاف‌ها تا اواسط اوت برطرف نشود، ممکن است شاهد استفاده از سه مسیر به شکلی آشفته‌تر و ناایمن‌تر باشیم.»

با وجود این سردرگمی، شرکت‌های ریسک دریایی با احتیاط خوش‌بین هستند که کشتی‌ها پس از ماه‌ها عدم قطعیت، بار دیگر سفر پرخطر خود را آغاز کرده‌اند؛ حتی اگر به معنای سازگار شدن با واقعیت‌های سیاسی جدید تنگه از طریق انتخاب میان مسیر‌های رقیب و تحمل هزینه‌های به‌مراتب بالاتر باشد.

با این حال همین شرکت‌ها هشدار می‌دهند شکاف آشکاری میان آنچه رهبران در اتاق‌های مذاکره توافق کرده‌اند و آنچه در تنگه رخ می‌دهد وجود دارد. این عدم قطعیت موجب شده بسیاری از مالکان شرکت‌های کشتیرانی در انتظار یک دوره پایدار عبور‌های بدون حادثه بمانند، پیش از آنکه اجازه دهند کشتی‌هایشان دوباره به دریا بزنند.

رایت گفت: «ما از سطح بالایی از بی‌اعتمادی میان دو طرف می‌آییم، بنابراین توافق گام نخست خوبی است. اما آشکارا شکاف بزرگی میان آنچه آمریکا می‌گوید و آنچه ایرانی‌ها می‌گویند وجود دارد.»

او افزود: «ما در دوره‌ای بسیار آشفته به سر می‌بریم.»