شوک هلیوم در خاورمیانه چرا صنعت تراشه را متوقف نکرد؟

جنگ خاورمیانه حدود یک‌سوم از عرضه جهانی هلیوم را قطع کرد؛ گازی نامرئی که یکی از ستون‌های فناوری مدرن محسوب می‌شود. با این حال، صنعت نیمه‌رسانا که برای سامانه‌های هوش مصنوعی حیاتی است، عملاً هیچ واکنش محسوسی نشان نداد.

تولیدکنندگان تراشه از پیش یک گام جلوتر بودند. آنها به لطف شبکه‌ای متنوع از تأمین‌کنندگان توانستند کارخانه‌های خود در سراسر جهان را با همان سرعت قبلی فعال نگه دارند؛ شبکه‌ای که با ذخایر گسترده هلیوم در غار‌های ذخیره‌سازی و همچنین موجودی‌های قابل توجه در محل کارخانه‌ها پشتیبانی می‌شود.

هلیوم بیشتر به عنوان گازی شناخته می‌شود که بادکنک‌ها را در هوا نگه می‌دارد، اما در واقع محصول جانبی تولید گاز طبیعی است و برای بسیاری از صنایع اهمیت اساسی دارد؛ از جمله در تولید نیمه‌رسانا‌های پیشرفته. این گاز همچنین نقش مهمی در پیشرانش موشک‌ها و خنک‌سازی دستگاه‌های تصویربرداری پزشکی‌ام‌آر‌آی ایفا می‌کند.

قطر که حدود ۳۰ درصد از عرضه جهانی هلیوم را تأمین می‌کند، در آغاز درگیری‌ها مجبور شد تولید گاز طبیعی مایع خود را متوقف کند. این اقدام پس از حملات ایران به مجتمع صنعتی عظیم «راس لافان» در شمال دوحه صورت گرفت. هرگونه اختلال در تولید گاز طبیعی مایع به طور مستقیم عرضه هلیوم را نیز کاهش می‌دهد. علاوه بر این، پس از آنکه ایران تنگه هرمز را بست، ارسال محموله‌ها از این کشور نیز متوقف شد.

با محدود شدن عرضه هلیوم، ناظران صنعت اعلام کردند قیمت‌های نقدی این گاز در اوایل جنگ بیش از دو برابر شد، زیرا نگرانی‌هایی وجود داشت که کمبود هلیوم بتواند صنعت نیمه‌رسانا را مختل کند. با این حال، کمبودی که از آن بیم می‌رفت هرگز رخ نداد.

تولیدکنندگان تراشه قرارداد‌های بلندمدتی با تأمین‌کنندگان گاز‌های حیاتی مانند هلیوم، نیتروژن و آرگون دارند؛ قرارداد‌هایی که به آنها اجازه می‌دهد در صورت بروز اختلال در عرضه، تولید خود را ادامه دهند. شرکت فرانسوی تأمین‌کننده گاز‌های صنعتی «ایر لیکوئید» اخیراً اعلام کرد که گاز‌های با خلوص بالا را برای شرکت کره‌ای «اس‌کی هاینیکس» تأمین خواهد کرد. در همین حال، شرکت «سامسونگ الکترونیکس» در ماه آوریل تأمین گاز‌های صنعتی مورد نیاز یک تأسیسات نیمه‌رسانا در کره جنوبی را به شرکت «ایر پروداکتس» سپرد.

شرکت «تایوان سمی‌کنداکتور منیوفکچرینگ» یا همان TSMC، بزرگ‌ترین تولیدکننده قراردادی تراشه در جهان که مشتریانی مانند انویدیا و اپل دارد، نیز اوایل همین ماه اعلام کرد انتظار ندارد اختلالات عرضه تأثیر قابل توجهی بر فعالیت‌هایش بگذارد.

در اروپا نیز شرکت آلمانی «اینفینیون تکنولوژیز» اعلام کرد تولید این شرکت تحت تأثیر قرار نگرفته و همچنان هلیوم مورد نیاز خود را از مناطق مختلف تأمین می‌کند. شرکت «اس‌تی مایکروالکترونیکس» که از تأمین‌کنندگان مهم اپل، تسلا و اسپیس‌ایکس محسوب می‌شود نیز اعلام کرد عملیات آن با هیچ اختلالی مواجه نشده است.

آندری کویین‑بارابانوف، مسئول بخش زنجیره تأمین در مؤسسه مودیز، گفت دلیل اصلی این تاب‌آوری آن است که شرکت‌های نیمه‌رسانا تقریباً نسبت به قیمت بالای هلیوم حساسیتی ندارند. به گفته او، به عبارت دیگر شرکت‌های تولیدکننده تراشه حاشیه سودی دارند که به آنها اجازه می‌دهد برای تضمین دسترسی به این گاز تقریباً از همه مصرف‌کنندگان دیگر پیشی بگیرند.

به گفته او، حدود یک‌چهارم از کل هلیوم جهان به شرکت‌های تولیدکننده تراشه اختصاص می‌یابد و نکته مهم این است که غار‌های ذخیره‌سازی موجود در حال حاضر بیش از میزان مصرف سالانه این صنعت ظرفیت ذخیره دارند.

شرکت «لینده» که بزرگ‌ترین تأمین‌کننده گاز‌های صنعتی در جهان محسوب می‌شود اعلام کرد به دلیل تنوع منابع تأمین خود تا حد زیادی از اختلالات اخیر مصون مانده است و همچنان بر انجام تعهدات فعلی به مشتریان و همچنین انعقاد قرارداد‌های چندساله جدید تمرکز دارد.

این شرکت سال گذشته یکی از بزرگ‌ترین غار‌های ذخیره‌سازی هلیوم در جهان را در شهر بومانت ایالت تگزاس راه‌اندازی کرد؛ تأسیساتی با ظرفیتی بیش از ۳ میلیارد فوت مکعب. این سایت یکی از تنها سه غار نمکی بزرگ ذخیره هلیوم در جهان است و دو نمونه دیگر آن در آلمان و روسیه قرار دارند.

شرکت «ایر پروداکتس» که یکی از تأمین‌کنندگان و توزیع‌کنندگان بزرگ هلیوم برای مشتریان در صنایع الکترونیک، هوافضا و تصویربرداری پزشکی است نیز اعلام کرد استفاده از ذخایر غار بومانت به این شرکت امکان داد حتی با وجود کاهش عرضه از قطر، همچنان به مشتریان خود خدمات ارائه دهد.

شرکت دولتی «قطر انرژی» بلافاصله به درخواست اظهارنظر پاسخ نداد. با این حال، این کشور در حال آماده‌سازی برای از سرگیری ارسال محموله‌های گاز طبیعی مایع است و برای نخستین بار در ماه‌های اخیر، کشتی‌های خالی را از طریق تنگه هرمز بازمی‌گرداند؛ در شرایطی که مقام‌های آمریکا و ایران در حال مذاکره درباره شرایط یک توافق صلح هستند.

در حالی که قطر همچنان یکی از تأمین‌کنندگان اصلی باقی مانده است، منابع جایگزین نیز نقش فزاینده‌ای در کاهش فشار بازار ایفا کرده‌اند. ایالات متحده که بزرگ‌ترین تولیدکننده هلیوم در جهان محسوب می‌شود، با اتکا به زیرساخت‌های گسترده ذخیره‌سازی و ظرفیت صادراتی خود از عرضه جهانی حمایت کرده است. مؤسسه «آکسفورد اکونومیکس» اعلام کرده صادرات گاز‌های کمیاب از جمله هلیوم در ماه‌های اخیر به طور قابل توجهی افزایش یافته است.

کویین‑بارابانوف در این باره گفت: «ایالات متحده بزرگ‌ترین تولیدکننده هلیوم در جهان است و علاقه بسیار زیادی به ثبات عرضه تراشه‌ها دارد. با توجه به توان صنعت نیمه‌رسانا برای تحمل قیمت‌های بالا و همچنین منافع ملی آمریکا در حمایت از تولید تراشه، عرضه هلیوم باید بسیار بیشتر از این محدود شود تا تولیدکنندگان نیمه‌رسانا با اختلال جدی روبه‌رو شوند.»