بازگشت آرام زندگی به «ضاحیه» بیروت در میان آوار و ویرانه‌ها

در ضاحیه، شبکه‌ای از محله‌های جنوبی بیروت که تحت نفوذ گروه شبه‌نظامی حزب‌الله قرار دارد، ترافیک دوباره به خیابان‌ها بازگشته است. نانوایی‌ها دوباره سینی‌های نان تخت لبنانی را از فر‌ها بیرون می‌کشند و کافه‌ها که با پرچم کشور‌های شرکت‌کننده در جام جهانی تزیین شده‌اند، پر از مردان و زنانی است که تا پاسی از شب به تماشای مسابقات می‌نشینند. برای بیش از سه ماه، درگیری میان اسرائیل و حزب‌الله منجر به حملات هوایی، هشدار‌های تخلیه و کوچ ده‌ها هزار نفر از این محله‌های پرجمعیت تجاری و مسکونی شد. اکنون پس از مجموعه‌ای از آتش‌بس‌های متناوب و امضای توافق اولیه میان اسرائیل و لبنان با میانجی‌گری ایالات متحده، زندگی در حال بازگشت است، حتی اگر تپه‌های آوار همچنان میان ساختمان‌هایی که دیواره‌هایشان در حملات فرو ریخته، دیده شود. محمد تراد ۴۵ ساله که مدیریت یک فروشگاه قهوه و قلیان را بر عهده دارد می‌گوید ما بازگشته‌ایم و اینجا بهترین مکان در لبنان است.

پرچم‌های زرد حزب‌الله در سراسر این منطقه عمیقاً سیاسی و بومی تنیده شده، جایی که غرفه‌های هندوانه‌فروشی در کنار آوار‌ها قرار دارند. نخستین حملات اسرائیل به بیروت پس از آغاز جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، ضاحیه را در اوایل مارس هدف قرار داد. در آن زمان آمریکا و اسرائیل به ایران حمله کرده بودند و حزب‌الله در پاسخ به سمت اسرائیل شلیک کرده بود و حالا اسرائیل در حال تلافی بود. آن حملات نیمه‌شب صورت گرفت، زمانی که خانواده‌ها در حال آماده کردن سحری برای روزه‌داری بودند، اما به جای آن، وسایل خود را جمع کردند و به ساحل، محله‌های دیگر یا نزد اقوام و دوستان پناه بردند. برخی خودرو‌های خود را به خانه‌های موقت تبدیل کردند و در چند قدمی خانه‌هایشان که جرئت ورود به آن را نداشتند، پارک کردند. این کوچ دسته‌جمعی خاطرات سال ۲۰۲۴ را زنده کرد که ساکنان مجبور شدند در جریان جنگ میان اسرائیل و حزب‌الله خانه‌های خود را ترک کنند.

پس از اعلام آتش‌بس در اواسط آوریل، مردم با شتاب بازگشتند، اما تنها چند هفته بعد بنیامین نتانیاهو، نخست‌وزیر اسرائیل، دستور حمله ارتش اسرائیل به ضاحیه را صادر کرد و بسیاری را دوباره مجبور به فرار ساخت. پس از اعلام آتش‌بس میان آمریکا و ایران در اواسط ژوئن، مردم بار دیگر به تدریج بازگشتند، با این حال حملات اسرائیل حتی پس از آن نیز بار دیگر منطقه را هدف قرار داده که موجب خشم دونالد ترامپ شده است. طبق گزارش سازمان عفو بین‌الملل، اسرائیل از مارس تا مه ۲۷ هشدار تخلیه دسته‌جمعی برای ضاحیه صادر کرده که به گفته این سازمان، استفاده گسترده ارتش از چنین هشدار‌هایی ناقض حقوق بین‌الملل بشردوستانه است. اسرائیل اعلام کرده که در حال هدف قرار دادن زیرساخت‌ها و اعضای حزب‌الله در منطقه بوده و همچنین به پرتاب پهپاد‌ها و موشک‌های حزب‌الله به سمت شمال اسرائیل پاسخ می‌دهد. تراد می‌گوید مردم مجبور نیستند اینجا زندگی کنند، اما می‌خواهند بازگردند؛ او می‌گوید پس از آنکه حمله‌ای به یک ساختمان مجاور، مغازه‌اش را نابود کرد، تا ۲۷ هزار دلار خسارت دیده است.

زندگی در ضاحیه با ریتم شهر پیش می‌رود؛ مسافران به سمت محل کار می‌روند، خریداران به دنبال تخفیف هستند و دوستان و خانواده‌ها در رستوران‌ها گرد هم می‌آیند. بسیاری در این منطقه از هواداران حزب‌الله هستند و پرچم‌های زرد، نقاشی‌های دیواری رهبران این گروه و بنر‌های یادبود جنگجویان کشته‌شده در جای‌جای چشم‌انداز منطقه به چشم می‌خورد. این موضوع ضاحیه را به منطقه‌ای با لایه‌های گوناگون تبدیل کرده که همزمان عمیقاً بومی، سیاسی و نمادی از تنش‌ها و آرزو‌های لبنان مدرن است. عیسی فحص ۵۱ ساله که فروشگاه لوازم آرایشی دارد می‌گوید این جنگ زندگی‌اش را زیر و رو کرده؛ او از خانه‌اش فرار کرده، کارگرانش آواره شدند و ویترین شیشه‌ای مغازه‌اش خرد شد. او که پیش از بستن مغازه برای ماه‌ها، قیمت‌های پایینش مشتریان را از محله‌های دیگر جذب می‌کرد، تخمین می‌زند که روزانه تا ۴ هزار دلار فروش عطر و لوازم آرایشی را از دست می‌داده است. او می‌گوید جنگ در ایران همچنین واردات کالا‌هایی را که از کشور‌هایی مانند چین و ترکیه به آنها متکی است، مختل کرده، اما با این حال همه همیشه می‌خواهند مثبت‌اندیش باشند.

برای بسیاری در ضاحیه، یک دلیل برای این خوش‌بینی آن است که توانستند برای عاشورا بازگردند. در سراسر محله‌ها، داوطلبان لباس مشکی پوشیده و در کنار جاده‌ها آب و قهوه سرد پخش می‌کنند و به نوبت دیگ‌های بزرگ حریسه را که از گندم و گوشت ریش‌ریش شده پخته می‌شود، هم می‌زنند تا میان دوستان، همسایگان و نیازمندان توزیع کنند. به مدت ده شب، ساکنان در میدان‌های محله جمع می‌شوند تا دعا کنند و به سخنرانی‌ها از جمله سخنرانی نعیم قاسم، رهبر حزب‌الله، گوش فرا دهند. علی علویه ۳۹ ساله که به تازگی به همراه همسر و دو فرزندش به ضاحیه بازگشته می‌گوید از بازگشت احساس آرامش می‌کند و نمی‌توانست تصور کند در ایام عاشورا دور از ضاحیه باشد. او می‌گوید این مراسم یادبود با حس اندوه همراه است و پس از سال‌هایی که با جنگ و از دست دادن چهره‌های برجسته شیعه مرتبط با درگیری‌های منطقه از جمله آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر سابق ایران، همراه بوده، برگزار می‌شود. علویه تأکید دارد که عاشورا به آنها یاد می‌دهد نترسند و پای حق بایستند و باید ادامه داد.

همه بازنگشته‌اند؛ بسیاری از ساکنان همچنان آواره‌اند، زیرا خانه‌هایشان آسیب دیده و برخی سالمندان نیز ترجیح داده‌اند بازنگردند و نمی‌خواهند خطر چرخه دیگری از بستن وسایل، فرار و بازگشت را پیش از حصول توافقی پایدارتر بپذیرند. اسرائیل و حزب‌الله اخیراً شروع به رعایت یک آتش‌بس تنش‌زا کرده‌اند. در این میان، کارگران مهاجر از بنگلادش، اتیوپی، سودان، سوریه و جا‌های دیگر که به دلیل اجاره‌های ارزان‌تر جذب ضاحیه شده بودند، در وضعیت بدی قرار دارند.

بسیاری از آنها هنگام فرار، بدون کار، درآمد یا جایی برای رفتن سرگردان شدند و اکنون در آپارتمان‌ها یا پناهگاه‌های پرجمعیت می‌خوابند. بانچی ییمر، یک اتیوپیایی که سازمانی را برای حمایت از کارگران مهاجر تأسیس کرده، می‌گوید صاحب‌خانه‌ها پیش از اجازه دادن به آنها برای برداشتن وسایلشان، تقاضای پرداخت اجاره‌بها دارند و وضعیت برای آنها جهنمی بوده است. با این حال زندگی پیش می‌رود؛ بیل‌های مکانیکی در میان توده‌های آوار می‌کاویم، فروشندگان میوه در کنار جاده هلو و هندوانه می‌چینند و موتورسیکلت‌ها از میان ترافیک عبور می‌کنند. یک پهپاد اسرائیلی نیز بازگشته و صدای آشنای وزوز آن بر فراز محله و شهر بزرگ‌تر شنیده می‌شود. تراد در کافه‌ای که تازه بازسازی کرده می‌گوید هیچ جایی مثل ضاحیه نیست و ضاحیه پایه و اساس بیروت است.