نمایش قدرت ایران در تنگه هرمز؛ دولت ترامپ در تکاپوی مهار بحران

ایران با بهره‌گیری از اهرم فشار خود در تنگه هرمز، ایالات متحده را در موضعی تدافعی قرار داده است. تهران اواخر هفته گذشته با هدف قرار دادن کشتی‌های باری و هشدار نسبت به تاخیر در مسیر‌های جایگزین، تنش‌ها را در این آبراه که ۲۰ درصد نفت و گاز جهان از آن عبور می‌کند، به شدت افزایش داد. آمریکا نیز در واکنش، حملات تلافی‌جویانه هدفمندی را علیه ایران انجام داد.

پس از چهار روز تبادل حملات متقابل، هر دو طرف بر توقف عملیات توافق کردند. دونالد ترامپ اعلام کرد که ایران خواستار برگزاری دیداری با مقامات آمریکایی در قطر شده است؛ موضوعی که منجر به بازگشت نسبی ترافیک کشتیرانی و کاهش قیمت جهانی نفت شد. با این حال، کارشناسان خاورمیانه معتقدند ایران نشان داده است که ابایی از مسدود کردن تنگه هرمز برای به گوشه رینگ راندن ترامپ ندارد و عملاً آسیب‌پذیری تفاهم‌نامه (MOU) امضا شده در اواسط ژوئن را نمایان کرده است.

هریسون مان، افسر سابق ارتش آمریکا و مقام اجرایی مرکز منطقه‌ای دفاع اطلاعاتی خاورمیانه/آفریقا، در مصاحبه با «د هیل» گفت: «اینکه آمریکا چقدر پاسخ نظامی می‌دهد اهمیت چندانی ندارد، زیرا مخاطب اصلی حملات ایران، واشنگتن نیست؛ بلکه شرکت‌های کشتیرانی، بیمه‌گران و خدمه‌ای هستند که صرف‌نظر از واکنش‌های آمریکا، همچنان از سوی حملات ایران تهدید می‌شوند.» مان افزود ایران در حال تلاش برای نشان دادن جدیت خود درباره خواسته‌های اصلی‌اش است که یکی از آنها کنترل دوفاکتوی (عملی) تنگه هرمز محسوب می‌شود.

ویلیام اف. وکسلر، معاون سابق دستیار وزیر دفاع در امور عملیات‌های ویژه، نیز در مصاحبه‌ای گفت: «ایران تصور می‌کند در تفاهم‌نامه ژوئن عملاً کنترل هرمز به آنها واگذار شده و در حال آزمودن این تئوری است؛ نه در اتاق مذاکره، بلکه در واقعیت تا ببیند در طول زمان چه چیزی پذیرفته می‌شود.»

در حال حاضر جرد کوشنر، داماد ترامپ و استیو ویتکاف، مذاکره‌کننده ارشد رئیس‌جمهور، در قطر حضور دارند و قرار است روز سه‌شنبه با نخست‌وزیر قطر درباره این تفاهم‌نامه گفت‌و‌گو کنند. انتظار می‌رود هیئت‌های آمریکایی و ایرانی روز چهارشنبه به صورت جداگانه در مذاکرات فنی با میانجی‌گری قطر و پاکستان شرکت کنند. ماجد الانصاری، سخنگوی وزارت خارجه قطر، به خبرنگاران گفت: «در حال حاضر انتظار حضور مقامات عالی‌رتبه ایرانی را نداریم، اما همان‌طور که گفته شد، جلسات فنی در جریان است.»

این تعامل دیپلماتیک پس از آن آغاز شد که دو کشور در پی حمله ایران به دو کشتی که از مسیر دریایی مورد حمایت سازمان ملل در نزدیکی ساحل عمان عبور می‌کردند، به تبادل آتش پرداختند. در پاسخ، ارتش آمریکا روز جمعه سایت‌های موشکی، محل‌های ذخیره پهپاد و رادار‌های ساحلی در جنوب ایران و جزیره قشم را هدف قرار داد. ایران نیز در واکنش، پهپاد‌ها و موشک‌هایی را به سمت پایگاه نیروی دریایی آمریکا در بحرین و اهدافی در داخل کویت شلیک کرد.

جاناتان سایه، تحلیل‌گر «بنیاد دفاع از دموکراسی‌ها»، معتقد است حملات ایران پیامی کلیدی به آمریکا و عمان بود مبنی بر اینکه آنها به هیچ وجه مسئله تنگه هرمز را حل‌شده نمی‌دانند. به گفته او، ایران می‌خواهد اطمینان حاصل کند که ترامپ در کنترل تنگه هرمز قدرت‌نمایی نکند و عمان نیز نتواند بدون موافقت تهران اقدامی انجام دهد. او افزود: «این اقدامات به ایران اجازه می‌دهد تا زمان افزایش فروش نفت خود، مذاکرات را طولانی کند.»

در مقابل، کاخ سفید از موضع مذاکراتی خود دفاع کرده و مدعی است که دولت ترامپ تمام اهرم‌های فشار را در اختیار دارد. اولیویا ویلز، سخنگوی کاخ سفید، در بیانیه‌ای گفت: «تحت رهبری رئیس‌جمهور ترامپ، ایالات متحده در ۳۸ روز توان نظامی رژیم ایران را نابود و اقتصاد آنها را خفه کرد و تهران را به میز مذاکره کشاند. اکنون تنگه هرمز باز است، قیمت انرژی کاهش یافته و ترامپ دست بالا را دارد.»

با این حال، وکسلر که اکنون مدیر ارشد مرکز رفیق حریری در شورای آتلانتیک است، استدلال می‌کند که عملیات‌های نظامی گسترده‌تر علیه ایران همچنان در روند مذاکرات تاثیرگذار است، زیرا به باور او ایران تا زمانی که با نیروی متقابل رو‌به‌رو نشود، به فشار خود ادامه خواهد داد. اما وی افزود چالش اینجاست که آمریکا و اسرائیل هفته‌ها حملات گسترده‌ای انجام داده‌اند و تهران باز هم توانست اراده خود را بر هرمز تحمیل کند و واشنگتن تمایل یا توانایی پاسخ نظامی کافی به آن تهدید را نداشت.