چگونه جنگ علیه ایران، بخش انرژی جهان را برای همیشه تغییر داد

قیمت نفت از سطوحی که از زمان آغاز تهاجم تمام‌عیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲ دیده نشده بود، به نزدیکی قیمتی بازگشته است که پیش از آغاز درگیری‌ها در بیش از چهار ماه پیش داشت. تأمین‌کنندگان انرژی در بحبوحه تسلط ایران بر تنگه هرمز، که در زمان صلح حدود یک‌پنجم از عرضه جهانی نفت و گاز طبیعی مایع (LNG) از آن عبور می‌کند، برای یافتن مسیر‌های تجاری جایگزین به تکاپو افتاده‌اند. از توکیو تا دهلی‌نو و لندن، دولت‌ها اقداماتی اضطراری را برای محافظت از شهروندان خود در برابر فشار‌های ناشی از جهش هزینه‌های سوخت به اجرا گذاشته‌اند.

عادی ایمسیروویچ، معامله‌گر باسابقه نفت که در دانشگاه آکسفورد تدریس می‌کند، به الجزیره گفت: «بازار نفت پس از این درگیری هرگز مانند گذشته نخواهد شد. خطوط لوله جدیدی به فوریت ساخته خواهند شد. ترتیبات امنیتی جدیدی به اجرا درخواهد آمد و خریداران نفت از این منطقه برای تنوع‌بخشی به منابع خود به جا‌های دیگر نگاه خواهند کرد.»

انتظار می‌رود حملات به کشتی‌های تجاری در تنگه هرمز تأثیر سردکننده‌ای بر خطوط کشتیرانی داشته باشد که حتی پس از پایان رسمی جنگ نیز ادامه یابد. با وجود اینکه ایران در یادداشت تفاهم (MoU) امضاشده با آمریکا در ۱۷ ژوئن، توافق کرد که «تمام تلاش خود» را برای فراهم کردن عبور امن کشتی‌ها در تنگه انجام دهد، اما تهران از آن زمان بار‌ها ادعای حق کنترل بر این آبراه حیاتی را مطرح کرده است. پس از رسیدن ترافیک دریایی به اوج پس از جنگ یعنی بیش از ۷۰ تردد در ۲۴ ژوئن، به دنبال حملاتی به دو کشتی تجاری که به طور گسترده به ایران نسبت داده شد، ترس از امنیت دریانوردان دوباره زنده شد و ترافیک دریایی در تعطیلات آخر هفته دوباره به شدت کاهش یافت.

تأمین‌کنندگان انرژی در مواجهه با تهدیدات مداوم در این آبراه، تلاش کرده‌اند صادرات زمینی خود را از طریق «خط لوله شرق-غرب» عربستان، «خط لوله نفت خام ابوظبی» در امارات و «خط لوله نفت خام عراق-ترکیه» افزایش دهند؛ هرچند ظرفیت ترکیبی این خطوط لوله بسیار کمتر از حدود ۲۰ میلیون بشکه نفتی است که پیش از جنگ روزانه از تنگه عبور می‌کرد.

دن مارکس، پژوهشگر امنیت انرژی در مؤسسه خدمات متحد سلطنتی در لندن، گفت که انتظار دارد نگرانی‌های «طولانی‌مدت» در مورد تردد در تنگه وجود داشته باشد. مارکس به الجزیره گفت: «تا زمانی که رژیم فعلی ایران بر سر کار است و با ایالات متحده و اسرائیل اختلاف دارد، همواره این احتمال وجود خواهد داشت که تنش‌ها شعله‌ور شده و تنگه بسته شود. بازار جهانی نشان داده که قادر است برای دوره‌ای نسبتاً طولانی این شرایط را تاب بیاورد، اما این موضوع بر اشتیاق برای سرمایه‌گذاری در منطقه تأثیر می‌گذارد؛ جایی که تولید و صادرات ممکن است مختل شود و گردشگران ممکن است دلسرد شوند.»

جون گوه، تحلیلگر ارشد بازار نفت در شرکت داده‌های کالایی «اسپارتا» در سنگاپور، می‌گوید پیش‌بینی می‌کند تلاش‌های مستمری از سوی تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان انرژی برای کاهش وابستگی به این تنگه صورت گیرد. گوه به الجزیره گفت: «برای تولیدکنندگان، این موضوع به شکل مسیر‌های تخلیه خط لوله بیشتر از خاورمیانه خواهد بود. برای خریداران، این به معنای حفظ عرضه مناسب ذخایر استراتژیک نفت خواهد بود.»

یکی دیگر از میراث‌های پیش‌بینی‌شده این جنگ، تسریع تلاش‌های کشور‌ها برای گذار از سوخت‌های فسیلی به انرژی‌های تجدیدپذیر مانند باد، خورشید و برق‌آبی است. در آوریل، سایمون استیل، مقام ارشد اقلیمی سازمان ملل، در نشست مقامات دولتی در آژانس بین‌المللی انرژی گفت که این درگیری هم‌اکنون «بوم جهانی انرژی‌های تجدیدپذیر را تقویت کرده است». طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی‌های تجدیدپذیر، ظرفیت انرژی‌های تجدیدپذیر جهان در سال ۲۰۲۵ به رکورد بالایی رسید و پروژه‌های غیرفسیلی حدود ۸۶ درصد از ظرفیت برق اضافه شده در آن سال را تشکیل دادند.

ایمسیروویچ از دانشگاه آکسفورد گفت: «پس از این جنگ، تعداد کمی از افرادی که به دنبال خودروی جدید هستند، خودرویی با موتور احتراق داخلی انتخاب خواهند کرد. با وجود جایگزین‌های خودرو‌های برقی، چرا باید این کار را بکنند؟ و این موضوع انحصار مهم نفت در حمل‌ونقل جاده‌ای را به پایان خواهد رساند. آنچه باقی می‌ماند انحصار در حمل‌ونقل هوایی و پتروشیمی است، اما آن بخش حجم نسبتاً کمی از تقاضای کلی را تشکیل می‌دهد.»

محمد الحداد، مدرس اقتصاد در دانشگاه لنکستر در بریتانیا، گفت در حالی که الزامات امنیت انرژی احتمالاً بسیاری از دولت‌ها را به سمت ذخیره‌سازی سوخت‌های فسیلی در کوتاه‌مدت سوق می‌دهد، اما توجیه اقتصادی میان‌مدت و بلندمدت برای انرژی‌های تجدیدپذیر با افزایش «هزینه واقعی» وابستگی به سوخت‌های فسیلی توسط ریسک‌های ژئوپلیتیک، تقویت خواهد شد.

چین بیش از هر کشور دیگری از گذار جهانی سریع از سوخت‌های فسیلی سود می‌برد. طبق گزارش شرکت تحقیقاتی «وود مکنزی»، این دومین اقتصاد بزرگ جهان، بزرگ‌ترین صادرکننده جهانی قطعات مرتبط با انرژی‌های تجدیدپذیر است و بیش از ۸۰ درصد توربین‌های بادی، پنل‌های خورشیدی و باتری‌های ذخیره انرژی جهان را تولید می‌کند.

موریس اوبستفلد، پژوهشگر ارشد مؤسسه اقتصاد بین‌الملل پترسون و اقتصاددان ارشد سابق صندوق بین‌المللی پول، گفت که این جنگ «درسی عینی از ارزش یک ترکیب انرژی بسیار متنوع‌تر» ارائه کرده است. اوبستفلد به الجزیره گفت: «چین با توجه به تسلطش در ارائه محصولات زیرساختی انرژی تجدیدپذیر، منتفع خواهد شد.»

الحداد، مدرس دانشگاه لنکستر، گفت که کشور‌های دیگری مانند ایالات متحده و قطر نیز ممکن است بتوانند موقعیت خود را به عنوان تأمین‌کنندگان پیشرو انرژی در دوران پس از جنگ تثبیت کنند. وی افزود: «از منظر اقتصاد انرژی، ذینفعان کسانی خواهند بود که مازاد قابل صادرات و تضمین‌های عرضه پایدار دارند. ایالات متحده موقعیت خود را به عنوان تأمین‌کننده انعطاف‌پذیر LNG تقویت می‌کند و قطر نقش خود را به عنوان یک شریک قرارداد بلندمدت قابل اعتماد تحکیم می‌نماید.»