جهان شوک قطع عرضه نفت در جنگ ایران را هضم کرد؛ اما تخلیه ذخایر، ریسک نوسان قیمت را زنده نگه می‌دارد

اقدام تهران در مسدود کردن تنگه هرمز در واکنش به حملات آمریکا و اسرائیل که از ۲۸ فوریه آغاز شد، ترس از یک بحران فاجعه‌بار انرژی در سطح جهانی را دامن زد.

بنا بر گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، درگیری چهار ماهه‌ای که در پی آن رخ داد، بزرگترین اختلال انرژی در تاریخ را ایجاد کرد. در اوج این بحران، میزان قطع عرضه به ۱۴ میلیون بشکه در روز می‌رسید. اما نگرانی‌ها از اینکه آسیا و اروپا با کمبود بنزین، گازوئیل یا سوخت جت مواجه شوند، هرگز محقق نشد. اکنون پس از آنکه قیمت نفت برنت در ماه آوریل به حدود ۱۲۶ دلار در هر بشکه رسید — که همچنان حدود ۲۰ دلار پایین‌تر از رکورد سال ۲۰۰۸ بود — قیمت‌های شاخص نفت برنت اکنون پایین‌تر از زمانی است که درگیری آغاز شد.

جان بافس، اقتصاددان ارشد بانک جهانی، می‌گوید: «این نشان می‌دهد که معامله‌گران این اختلال را جدی، اما قابل مدیریت می‌دانستند، که این بازتاب‌دهنده اعتماد به سیستم‌های اقتصادی و انرژی انعطاف‌پذیرترِ امروز است.»

داده‌های بانک جهانی نشان می‌دهد که از زمان بحران نفتی دهه ۱۹۷۰، «شدت نفت» — معیاری برای نقش نفت در فعالیت‌های اقتصادی — در اکثر اقتصاد‌های پیشرفته بیش از نصف و در کشور‌های نوظهور و در حال توسعه حدود ۲۰ درصد کاهش یافته است.

علاوه بر این تغییر ساختاری، سه عامل خاص مسئول جلوگیری از سناریوی فاجعه‌بار در طول بحران خلیج فارس بوده‌اند: عربستان سعودی و امارات مسیر‌های جایگزینی برای صادرات یافتند؛ آسیا به رهبری چین خرید خود را کاهش داد؛ و کشور‌های سراسر جهان احتمالاً حدود یک میلیارد بشکه نفت از ذخایر خود برداشت کردند که بخشی از آن از طریق آزادسازی بی‌سابقه ذخایر به رهبری آژانس بین‌المللی انرژی بود.

تعدیل‌های چین فشار جهانی را کاهش داد

بنا بر گزارش اداره اطلاعات انرژی آمریکا، هنگام وقوع جنگ، چین نزدیک به ۱.۴ میلیارد بشکه نفت ذخیره داشت. این میزان بیش از ۱.۲ میلیارد بشکه ذخیره ۳۲ عضو آژانس بین‌المللی انرژی روی هم، از جمله ۴۱۳ میلیون بشکه ذخیره ایالات متحده بود.

ایلیا بوچوئف، از مؤسسه مطالعات انرژی آکسفورد، می‌گوید پذیرش سریع خودرو‌های برقی در چین در سال‌های اخیر همراه با انعطاف‌پذیری در تولید نفت و محصولات پتروشیمی نیز به این امر کمک کرد. بوچوئف که پیش‌تر ریاست بخش معاملات مشتقات در شرکت «کوچ گلوبال پارتنرز» را بر عهده داشت، می‌گوید: «آن‌ها بازار را بسیار بهتر از آنچه سازمان کشور‌های صادرکننده نفت (اوپک) مدیریت می‌کرد، کنترل می‌کنند.»

تعدیل‌های چین، بزرگترین واردکننده نفت جهان، به کاهش فشار تقاضای جهانی کمک کرد. همچنین طرح آژانس بین‌المللی انرژی برای آزادسازی ۴۰۰ میلیون بشکه از ذخایر، فضای تنفس بیشتری فراهم کرد؛ آن هم در زمانی که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، مکرراً اظهار می‌داشت که پایان جنگ قریب‌الوقوع است. نیل اتکینسون، یکی از مقامات پیشین آژانس بین‌المللی انرژی، گفت: «معامله‌گران همیشه این دیدگاه را داشتند که این وضعیت نمی‌تواند خیلی طولانی‌تر ادامه یابد.»

تحلیلگران «سوسیته ژنرال» خاطرنشان کردند که مدیریت روایت از سوی واشنگتن مبنی بر اینکه عرضه بیشتری در راه است، باعث شد صندوق‌های پوشش ریسک (هج‌فاندها) تمایلی به حفظ موقعیت‌های خرید که روی افزایش قیمت‌ها شرط می‌بستند، نداشته باشند. با امضای توافقنامه مقدماتی پایان جنگ در ماه گذشته، حرکت سریعی به سمت شرایط عادی بازگشته است. اتکینسون گفت: «به نظر می‌رسد بازار تصمیم گرفته است که این توافق صلح واقعی است.»

ریسکِ تخلیه ذخایر؛ احتمال جهش‌های قیمتی بیشتر

در واقعیت اما، وضعیت اندکی با پیش از جنگ متفاوت است. حتی با اینکه عربستان سعودی، کویت، قطر، عراق و بحرین تولید و صادرات را از سر می‌گیرند، در برخی موارد سال‌ها طول می‌کشد تا آسیب‌های وارد شده به زیرساخت‌های انرژی خود بر اثر حملات ایران را به‌طور کامل ترمیم کنند.

در حالی که قیمت‌ها ممکن است بازتاب‌دهنده انتظارات برای بازگشت سریع به سطوح عرضه پیش از جنگ باشد، داده‌های ترافیک نفتکش‌ها از طریق تنگه هرمز داستانی متفاوت و بدبینانه‌تر را روایت می‌کند. همچنین با گذشت زمان از آتش‌بس ۶۰ روزه بین واشنگتن و تهران، پیشرفت به سمت توافق نهایی برای پایان دادن به جنگ بسیار کند بوده و مسائل کلیدی — از جمله سرنوشت برنامه هسته‌ای ایران — همچنان حل‌نشده باقی مانده است.

در همین حال، وظیفه عظیمِ بازسازی ذخایر جهانی نفت وجود دارد. بنا بر داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی، اقتصاد جهانی با برداشت از ذخایر با سرعتی بی‌سابقه، از این شوک عبور کرد و عملاً همان سپر دفاعی را که برای حفاظت از آن در برابر بحران‌های عرضه طراحی شده بود، تخلیه کرد. بوچوئف می‌گوید: «این بدان معنا نیست که ما نمی‌توانیم بدون ذخایر فعالیت کنیم، بلکه تنها به این معناست که قیمت‌های آتی ممکن است بیشتر مستعد جهش باشند.»

این نوع نوسانات، پرهزینه است. بر اساس محاسبات رویترز با فرض تقاضای نفت ۱۰۴ میلیون بشکه در روز، هر ۵ دلار افزایش در قیمت نفت، حدود ۱۹۰ میلیارد دلار به هزینه‌های سالانه اقتصاد جهانی می‌افزاید. پر کردن مجدد ذخایر نفت که هرگز ارزان نبوده، احتمالاً به دلیل جنگ، پرهزینه‌تر هم شده است. بنا بر گزارش بانک مرکزی اروپا که در ماه ژوئن منتشر شد، پیش از درگیری، این بانک قیمت نفت در سال‌های ۲۰۲۷-۲۰۲۸ را ۶۳ تا ۶۴ دلار در هر بشکه برآورد کرده بود که اکنون این رقم به میانگین ۶۵ تا ۷۵ دلار افزایش یافته است.

با قیمت‌های فعلی نفت برنت، احتمالاً بیش از ۷۰ میلیارد دلار هزینه لازم است تا ذخایر برداشت‌شده برای کاهشِ اثرات ناشی از افت عرضه در جنگ ایران، جایگزین شود. اما تا زمانی که این کار انجام نشود، جهان بدون چتر نجات در محیطی فعالیت می‌کند که همچنان مملو از عدم قطعیت است.

سال کاوونیک، مدیر تحقیقات در «ام‌اس‌تی مارکی»، می‌گوید: «بازار‌ها ممکن است ریسکِ اختلالات بیشتر در جریان نفت را دست‌کم بگیرند. ایران احتمالاً همچنان بهانه‌هایی برای کارشکنی در جریان عبور از تنگه پیدا خواهد کرد.»