نقشه جهانی انرژی در لحظه بازترسیم می‌شود؛ پایان عصر وابستگی صرفاً اقتصادی

چشم‌انداز جهانی انرژی در حال تجربه تغییرات عمده به دلیل تنش‌های ژئوپلیتیک است؛ به‌ویژه جنگ ۲۰۲۲ اوکراین و درگیری‌های سال ۲۰۲۶ پیرامون ایران، که مسیر‌های کلیدی تجارت مانند تنگه هرمز را مختل کرده‌اند. تجارت انرژی به‌طور فزاینده‌ای نه توسط عوامل صرفاً اقتصادی، بلکه توسط ملاحظات استراتژیک هدایت می‌شود. کشور‌ها در حال بازنگری در راهبرد‌های انرژی خود هستند و برای افزایش امنیت، منابع داخلی و تنوع‌بخشی را ترجیح می‌دهند.

در آغاز این دهه، دو شریان اصلی برای تجارت بین‌المللی نفت و گاز وجود داشت: یکی تطابق منابع روسیه در غرب سیبری با بازار بزرگ وارداتی اروپا، و دیگری مکمل بودن ذخایر عظیم انرژی خاورمیانه با نیاز‌های وارداتی اقتصاد‌های بزرگ و در حال رشد آسیا. نزدیک به پنج سال بعد، هر دوی این روابط تجاری—که به نظر می‌رسید بر منطق اقتصادی خلل‌ناپذیر بنا شده‌اند—عمیقاً تغییر کرده‌اند.

در گفت‌و‌گو‌های من با رهبران دولت‌ها و رؤسای شرکت‌ها، دیدگاه غالب این است که هیچ بازگشتی به وضعیت پیش از آغاز جنگ در ۲۸ فوریه وجود ندارد. اعتماد به آبراه‌ها به عنوان مسیر تجاری بی‌دردسر از بین رفته است. بسیاری از ما تصور می‌کردیم تجارت انرژی عمدتاً توسط الزامات اقتصادی هدایت می‌شود، اما در دنیای امروز، تجارت انرژی و سایر کالا‌ها در حال تبدیل شدن به اهرم‌های ژئوپلیتیک هستند—یک مزیت استراتژیک بالقوه برای برخی و یک ضعف استراتژیک برای دیگران.

پیامد‌های این تغییرات طولانی‌مدت خواهد بود. بخش انرژی سرمایه‌بر است، بنابراین تصمیمات در مورد سرمایه‌گذاری‌ها و مشارکت‌ها باید نگاه بلندمدت داشته باشند. اختلالات امروز بسیاری از کشور‌ها را وادار به بازنگری در راهبرد‌های انرژی کرده است. از سال ۲۰۲۱، تغییر عمده‌ای در هزینه‌های سرمایه‌ای واردکنندگان انرژی به نفع منابع داخلی که نیاز به واردات سوخت را کاهش می‌دهند، ایجاد شده است. این به معنای تقاضای بیشتر برای انرژی‌های تجدیدپذیر، انرژی هسته‌ای، خودرو‌های برقی و باتری‌ها—و در برخی موارد زغال‌سنگ—است.

شرکت‌ها و کشور‌ها به جای انتخاب کسی که ارزان‌ترین گزینه را ارائه می‌دهد، حق بیمه‌های ریسک ژئوپلیتیک جدیدی برای تأمین از مسیر‌هایی که زمانی «امن» به نظر می‌رسیدند، اعمال خواهند کرد. قیمت با قابلیت پیش‌بینی سنجیده خواهد شد. همچنین فشاری اساسی برای تنوع‌بخشی وجود خواهد داشت. برای تولیدکنندگان خاورمیانه، جست‌و‌جو برای مسیر‌های جایگزین به بازار که از تنگه هرمز عبور نکنند، آغاز شده است.

از منظر مصرف‌کننده، اولویت این است که سیستم تحویل کلی، تاب‌آورتر شود—حرکت از رویکرد «درست به‌موقع» (Just-in-time) به رویکرد «در صورت لزوم» (Just-in-case). اما تمام اینها با هزینه‌های اضافی و مبادلات احتمالی با مقرون‌به‌صرفه بودن عرضه انرژی همراه است. ایجاد مسیر‌های جایگزین، تقویت زنجیره‌های تأمین و سرمایه‌گذاری در ذخایر، سیستم انرژی را امن‌تر، اما پرهزینه‌تر می‌کند. نقشه جهانی انرژی در لحظه در حال بازترسیم است؛ پرسش این است که چه کسی به چه کسی اعتماد دارد، اما واضح است که همه ما در حال پرداخت هزینه زندگی در دنیایی با اعتمادِ پایین هستیم.