چگونه ترامپ در توافق خود با ایران در تأمین امنیت تنگه هرمز ناکام ماند

برای دو ماه، تحت ترتیبی آرام با نیروی دریایی ایالات متحده، نفتکش‌های تجاری هنگام عبور از تنگه پرمخاطره هرمز برای انتقال نفت و گاز به جهان، فرستنده‌های موقعیت‌یاب خود را خاموش می‌کردند تا از شناسایی توسط ایران جلوگیری کنند.

ارتش در صورتی که ایران حمله می‌کرد، مقداری پوشش هوایی ارائه می‌داد، در حالی که افسران نیروی دریایی از طریق رادیو به کشتی‌ها هدایت می‌دادند تا به خط ساحلی عمان، در سوی مقابل ساحل ایران، بچسبند. این امر باعث شد در فاصله ماه مه تا ژوئن، در خلال یک آتش‌بس لرزان در جنگ، تردد از طریق تنگه به طور پیوسته افزایش یابد.

اما یک توافق چارچوبی که رئیس‌جمهور ترامپ ماه گذشته با ایران امضا کرد، به دلیل ادبیات آن که به ایران قدرت رسمی در تنگه می‌داد و نیز ابهام آن در برخی عبارات مهم، به پایان آتشین آن تلاش کمک کرد.

آقای ترامپ توافقی را که در ۱۴ ژوئن حاصل شد، به عنوان بازگشایی تنگه جشن گرفت. او در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «کشتی‌های جهان، موتور‌های خود را روشن کنید.» «بگذارید نفت جریان پیدا کند!».

اما منتقدان می‌گویند این توافق در واقع وضعیتی را رسمیت بخشید که مقام‌های ایرانی در سراسر جنگ روشن کرده بودند: آنها اکنون تنگه را کنترل می‌کنند.

حملات موشکی و پهپادی ایران به کشتی‌های تجاری در تنگه، عملاً اندکی پس از آغاز جنگ از سوی ایالات متحده و اسرائیل، آن را تعطیل کرد. سپس چند هفته پس از آنکه ایالات متحده و ایران در اوایل آوریل وارد یک آتش‌بس موقت و غیررسمی شدند، برخی نفتکش‌ها شروع کردند به استفاده از مسیر جنوبی در تنگه، دورتر از ساحل ایران.

اکنون، ایران با حمله در هفته گذشته در آن منطقه، در تلاش است کشتی‌ها را وادار کند از آب‌های سرزمینی خود در سمت شمالی تنگه عبور کنند؛ جایی که تهران می‌تواند تلاش کند برای عبور، عوارض یا هزینه مطالبه کند.

ارتش آمریکا اعلام کرد که واحد‌های ایرانی روز سه‌شنبه به سه کشتی در امتداد مسیر جنوبی حمله کردند. آقای ترامپ در پاسخ دستور حملات هوایی در ایران را صادر کرد. تنش‌ها با اعلام نیروی دریایی ایران در این آخر هفته تشدید شد؛ این نیرو گفت به یک شناور دیگر در تنگه شلیک کرده و این آبراه را «تا پایان دخالت آمریکا در منطقه» می‌بندد.

فرماندهی مرکزی ایالات متحده اعلام کرد که در پاسخ، حدود ۱۴۰ هدف نظامی ایرانی را هدف قرار داده است؛ که مجموع حملات آمریکا در طول یک هفته گذشته را به ۳۱۰ حمله رساند.

در حالی که آقای ترامپ هشدار داده است که به نظر او توافق ژوئن «به پایان رسیده»، قیمت‌های جهانی انرژی بار دیگر در حال افزایش است، همراه با هراس از بازگشت به جنگی تمام‌عیار. پیش از جنگ، یک‌پنجم نفت و گاز طبیعی مایع جهان از تنگه و از تولیدکنندگان خاورمیانه عبور می‌کرد.

مقام‌های پیشین آمریکایی و تحلیلگران می‌گویند بحران تازه، نتیجه‌ای بیش از حد قابل پیش‌بینی از توافق ژوئن است.

آقای ترامپ که با خشم ناشی از قیمت‌های بالای بنزین و اوج‌گیری تورم روبه‌رو بود، مشتاق بود تنگه را بازگشایی کند و فشار را از اقتصاد جهانی بردارد. از جمله، او پذیرفت محاصره نظامی بنادر ایران از سوی آمریکا را پایان دهد و در ازای بازگشایی تنگه، به تهران اجازه دهد فروش نفت را به مدت ۶۰ روز از سر بگیرد.

توافق ژوئن که «یادداشت تفاهم» نامیده شد، همچنین مذاکرات بیشتری را با هدف رسیدن به یک طرح صلح گسترده‌تر و پایدارتر برانگیخت.

در حالی که بسیاری از مقام‌های آمریکایی و خارجی از آتش‌بس استقبال کردند، منتقدان هشدار دادند که این توافق به شکلی خطرناک مبهم است؛ به‌ویژه در عبارتی در بند پنجم آن که می‌گوید ایران «با به‌کارگیری بهترین تلاش‌های خود برای عبور ایمن کشتی‌های تجاری» از تنگه هرمز «ترتیباتی فراهم خواهد کرد».

ایران گفته است هر کشتی که از تنگه هرمز عبور می‌کند باید برای این کار از «سازمان تنگه خلیج فارس»، نهادی که تهران در ماه مه ایجاد کرد، اجازه بگیرد.

مایکل راتنی، دیپلمات بازنشسته حرفه‌ای که آخرین سفیر آمریکا در عربستان سعودی بود، گفت: «هیچ‌کس نباید تعجب کند که ایران این را به منزله اعطای صریح یک نقش پایدار به آنها برای کنترل عبور از هرمز می‌بیند.»

او گفت: «کنترل ایران آشکارا به آنها اهرم قدرتمندی می‌دهد، و آنها ظاهراً مایل‌اند برای حفظ آن اهرم، خطر ازسرگیری درگیری، و شاید حتی فروپاشی آتش‌بس، را بپذیرند.»

جی‌دی ونس، معاون رئیس‌جمهور، در یک کنفرانس خبری در ۱۸ ژوئن اصرار داشت که خواسته‌های آقای ترامپ درباره تنگه در یک توافق آینده تثبیت خواهد شد.

او گفت: «همه برگ‌ها دست ماست.»

رقابت برای کنترل تنگه برای شرکت‌های کشتیرانی یک معضل ایجاد می‌کند: آیا باید از طریق کریدور جنوبی نزدیک‌تر به عمان از تنگه هرمز عبور کنند و در معرض خطر حمله ایران قرار بگیرند؟ یا باید مسیر شمالی ایران را انتخاب کنند، هزینه‌های بالا بپردازند و ادعا‌های تهران درباره اختیار را تقویت کنند؟

سندی پرمناقشه

برای نزدیک به ۶۰ سال، کشتی‌های تجاری از طریق تنگه هرمز در امتداد مسیری که سازمان ملل متحد تعیین کرده بود، رفت‌وآمد می‌کردند.

دولت ایران در سال ۱۹۶۸ از ایجاد این مسیر حمایت کرد و تلاش نکرد آن را کنترل کند، هرچند این مسیر از آب‌های سرزمینی ایران عبور می‌کرد.

رهبرانی که در انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ در ایران به قدرت رسیدند، گفتند که به آن توافق سازمان ملل مقید نیستند، هرچند دولت در طول سال‌ها فقط گهگاه کشتیرانی در تنگه را به چالش کشیده بود.

این وضعیت پس از آن تغییر کرد که نیرو‌های آمریکایی و اسرائیلی در ۲۸ فوریه به ایران حمله کردند.

ارتش ایران به سرعت حمله به کشتی‌های تجاری و مین‌گذاری را آغاز کرد و تردد را عملاً متوقف ساخت. تنها کسانی که حاضر بودند مبالغ بزرگی به ایران بپردازند، اجازه عبور ایمن در امتداد ساحل آن را دریافت می‌کردند.

منتقدان می‌گویند آقای ترامپ این وضعیت جدید موجود را در توافق ژوئن با تهران واگذار کرد. به اصرار مذاکره‌کنندگان ایرانی، آن سند ۱۴ بندی قدرت ایران در تنگه را به رسمیت می‌شناسد.

این توافق دریافت عوارض یا هزینه را ممنوع می‌کند، اما فقط برای ۶۰ روز، در حالی که مذاکرات برای توافقی دیگر ادامه دارد. (آقای ترامپ گفته است ایالات متحده ممکن است تلاش کند عوارض دریافت کند.) این یادداشت همچنین شامل هیچ تضمین قطعی و آهنینی نیست که کشتی‌ها بتوانند با ایمنی از هر بخشی از تنگه عبور کنند.

مقام‌های ایرانی و کارشناسان دیپلماتیک می‌گویند سطر پایانی به طور رسمی نقشی محوری در مدیریت تنگه را به ایران واگذار کرد: «جمهوری اسلامی ایران با سلطنت عمان گفت‌و‌گو خواهد کرد تا اداره آینده و خدمات دریایی در تنگه هرمز را، در گفت‌و‌گو با دیگر دولت‌های ساحلی خلیج فارس، مطابق با حقوق بین‌الملل قابل اعمال و حقوق حاکمیتی دولت‌های ساحلی تنگه هرمز، تعریف کند.»

در آن زمان، آقای ترامپ این توافق را به عنوان بازگشت به کشتیرانی آزاد از طریق تنگه ستود. اما مقام‌های ایرانی خیلی زود به آن به عنوان مبنایی برای تعیین اینکه کشتی‌ها باید از کجا عبور کنند استناد کردند — یعنی در امتداد مسیری نزدیک به خط ساحلی ایران.

دنیس راس، مذاکره‌کننده کهنه‌کار خاورمیانه برای روسای‌جمهور هر دو حزب، گفت برداشت ایران از این توافق روشن بود.

او گفت: «شما تنگه را باز می‌کردید —، اما فقط به این شرط که ایران کاملاً کنترل را در دست داشته باشد و هر مسیر دیگری قابل قبول نباشد.»

حسین ابیش، پژوهشگر مؤسسه کشور‌های عربی خلیج فارس، یک گروه پژوهشی و کنشگری، گفت: «تمام حقوق بین‌الملل در یک جهت حرکت می‌کند، و این یادداشت تفاهم در جهت دیگر.»

کاخ سفید در پاسخ به درخواست اظهار نظر، به یک نشست تلفنی روز جمعه که برای خبرنگاران ترتیب داده بود و به این شرط برگزار شد که نام مقام‌های آمریکایی سخن‌گو فاش نشود، ارجاع داد. یک مقام آمریکایی دخیل در مذاکرات گفت ایران در جریان گفت‌و‌گو‌ها می‌دانست که کشتی‌ها از مسیری نزدیک به ساحل عمان استفاده می‌کنند و حتی به برخی از آنها پهپاد شلیک کرده بود. او گفت این بدان معناست که وقتی ایران پذیرفت برای عبور ایمن «بهترین تلاش‌ها» را به کار گیرد، در آنجا حمله‌ای انجام نخواهد داد.

هدایت دریایی

مذاکره‌کنندگان ایرانی در حالی که در اوایل تابستان درباره توافق پیشنهادی گفت‌وگو می‌کردند، می‌دانستند بر آمریکایی‌ها اهرم فشار دارند.

در ۴ مه، ارتش آمریکا عملیاتی به نام «پروژه آزادی» را برای آغاز بازگشایی تنگه از طریق اسکورت کشتی‌های تجاری سرگردان آغاز کرد.

آقای ترامپ کمتر از ۴۸ ساعت بعد این تلاش را رها کرد، پس از آنکه ولیعهد عربستان سعودی، از بیم تلافی ایران، نپذیرفت که آمریکایی‌ها برای این مأموریت از حریم هوایی عربستان استفاده کنند.

پس از آن، پنتاگون تلاش پنهان‌تری را که عمدتاً شامل هدایت رادیویی بود، امتحان کرد.

از اوایل ماه مه، نیروهای آمریکایی به بیش از ۸۰۰ کشتی تجاری حامل ۴۰۰ میلیون بشکه نفت خام، در امتداد عمان، هدایت مسیر داده‌اند. این را کاپیتان تیم هاوکینز، سخنگوی فرماندهی مرکزی آمریکا که بر نیروهای آمریکایی در خاورمیانه نظارت دارد، گفت.

کشتی‌ها از مسیری پیروی می‌کردند که سازمان بین‌المللی دریانوردی، نهاد مستقر در لندن وابسته به سازمان ملل که کشتیرانی جهانی را تنظیم می‌کند، تعیین کرده بود. این سازمان این مسیر را در مشورت با عمان برای تلاش به منظور تخلیه حدود ۶۰۰ کشتی که مدت طولانی سرگردان مانده بودند، تعیین کرده بود.

آتش‌بس غیررسمی با امضای توافق ژوئن به آتش‌بسی رسمی تبدیل شد. بر اساس داده‌های «کلپر»، شرکت داده‌های دریایی، در هفت روزی که از ۲۰ ژوئن آغاز شد، نزدیک به ۴۰۰ کشتی از تنگه عبور کردند. این بالاترین تعداد در یک دوره یک‌هفته‌ای از زمان آغاز جنگ بود.

اما روز پنجشنبه، پس از حملات ایران، فقط ۲۲ کشتی از تنگه عبور کردند.

بیش از ۱۲ ناو جنگی نیروی دریایی آمریکا، از جمله دو ناو هواپیمابر، و ده‌ها هواپیمای تهاجمی و شناسایی مستقر بر ناوها و خشکی، همچنان در منطقه کلی دریای عرب در حال فعالیت هستند. ارتش آمریکا همچنین با استفاده از شناورهای دریایی خودران، مأموریت‌های کشف مین را در تنگه انجام می‌دهد.

کاپیتان هاوکینز گفت: «نیروهای آمریکا ایران را بابت تجاوز بی‌دلیلش به کشتیرانی تجاری پاسخگو نگه داشته‌اند، در حالی که همچنان عبور از تنگه را تسهیل می‌کنند.»

با این حال، او افزود که «هیچ تضمینی» وجود ندارد که هدایت نظامی آمریکا از کشتی‌های تجاری عبوری از تنگه محافظت کند.

گذرگاه ایرانی

در اوج جنگ، برخی اپراتورهای کشتیرانی انتخاب کردند نزدیک‌تر به ایران حرکت کنند — و به تضمین عبور ایمن از سوی ارتش ایران تکیه کنند. ایران به آن‌ها گفته بود که باید تا ۲ میلیون دلار برای هر کشتی بپردازند.

ایران گفته است هر کشتی که از تنگه عبور می‌کند باید از آن مسیر پیروی کند و برای انجام این کار از «سازمان تنگه خلیج فارس»، نهادی که تهران در ماه مه ایجاد کرد، مجوز بگیرد.

تا پیش از آنکه ایران طبق شروط آتش‌بس ژوئن این رویه را متوقف کند، این کشور اصرار داشت که این هزینه‌ها برای خدمات ایمنی و زیست‌محیطی است. برخی کارشناسان این را تلاشی ساختگی از سوی ایران برای همسو به نظر رسیدن با کنوانسیون حقوق دریاهای سازمان ملل می‌دانند؛ کنوانسیونی که تحت شرایط مشخص چنین هزینه‌هایی را مجاز می‌داند.

در واقع، آن‌ها می‌گویند ایران در حال برقرار کردن عوارض بالفعل است؛ چیزی که این کنوانسیون آن را ممنوع کرده است. ایران این کنوانسیون را امضا کرده اما هرگز آن را تصویب نکرده است، بنابراین می‌گوید مفاد آن درباره‌اش اعمال نمی‌شود. ایالات متحده نیز هرگز این کنوانسیون را تصویب نکرده است.

ایالات متحده و برخی کشورهای دیگر خواسته ایران مبنی بر استفاده کشتی‌ها از آن مسیر شمالی را رد کردند، و در پاسخ، ارتش آمریکا در ماه مه مسیر جنوبی را در امتداد ساحل عمان ایجاد کرد.

اما پس از امضای توافق با ایران در ماه گذشته، آقای ترامپ اعلام کرد که این مسیر «کاملاً ایمن، امن و پاک» است.

اما دان آلاماریو، استراتژیست ارشد ژئوپلیتیک در شرکت پژوهش سرمایه‌گذاری «آلپاین ماکرو»، گفت در حالی که ایران و آمریکا عمدتاً با استفاده از نیروهای نظامی خود برای اهرم‌سازی رقابت می‌کنند، خطرات برای شرکت‌های کشتیرانی ممکن است افزایش یابد.

ایران از نظر اقتصادی آسیب دیده است، اما ممکن است حاضر باشد آسیب بیشتری را تحمل کند. آقای ترامپ هفته گذشته ممنوعیت آمریکا بر فروش نفت ایران را که ماه گذشته به طور موقت تعلیق کرده بود، دوباره برقرار کرد. اما او هنوز محاصره دریایی بنادر ایران را دوباره اعمال نکرده است.

آقای آلاماریو گفت: «پرسش این است که کدام‌یک نخست ترک برمی‌دارد: اقتصاد ایران یا اقتصاد جهانی؟»