ایران با قواعد ترامپ بازی می‌کند تا مخمصه جنگی او را عمیق‌تر کند

ایران ظاهراً در حال بازی کردن با دونالد ترامپ در بازی خودش است. رئیس‌جمهور روز دوشنبه شکایت کرد که نمی‌توان به جمهوری اسلامی برای پایبندی به توافق اعتماد کرد و حاکمان آن را به خاطر یکی از تاکتیک‌های امضایی خودش سرزنش کرد.

او به فاکس‌نیوز درباره تفاهم‌نامه‌ای که برای مدت کوتاهی جنگ را متوقف کرد، گفت: «این یک توافق تمام‌شده بود و بعد آنها آن را شکستند. آنها همیشه آن را می‌شکنند.» با توجه به عادت ترامپ به خروج از توافق‌های متعدد بین‌المللی، از جمله توافق اقلیمی پاریس (دو بار)، به نظر نمی‌رسید که او متوجه طنز نقد خود باشد. برخی منتقدان، گرفتاری فعلی آمریکا را به تصمیم ترامپ در دوره اول ریاست‌جمهوری‌اش برای لغو توافق دوران اوباما که برنامه هسته‌ای ایران را محدود می‌کرد، نسبت می‌دهند.

بعداً در همان روز، ترامپِ کلافه قول داد عوارض خاص خود را بر کشتی‌هایی که از تنگه هرمز عبور می‌کنند، اعمال کند. ایران - در پیشنهادی آمیخته با کنایه - با قیمتی بهتر از نویسنده کتاب «هنر معامله» وارد عمل شد.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «رئیس‌جمهور [آمریکا]کاملاً حق دارد.» او استدلال کرد که ترامپ موضع تهران را در مورد دریافت عوارض برای عبور از این آبراه حیاتی مشروعیت بخشیده است. عراقچی با طعنه افزود: «۲۰ درصد البته خیلی زیاد است. ما منصف خواهیم بود.»

ترامپ در حال درک این نکته است که ایران سخت چانه می‌زند و تفسیر خاص خود را از آنچه در تفاهم‌نامه بوده، دارد؛ و او هنوز باید به طور واضح به آمریکایی‌ها توضیح دهد که چرا جنگی را که بار‌ها گفته بود قبلاً در آن پیروز شده، دوباره شعله‌ور کرده است.

هفته‌ها پس از اعلام اینکه تفاهم‌نامه‌ای که او با افتخار امضا کرده، به این معنی است که برنامه هسته‌ای ایران را برای همیشه پایان داده و برای اولین بار در ۳۰۰۰ سال گذشته صلح را برای خاورمیانه به ارمغان آورده است، او لحن خود را تغییر داده است. ترامپ روز دوشنبه در برنامه رادیویی هیو هویت گفت که این توافق یک «آزمون» بوده که ایران در آن شکست خورده و «معنای زیادی نداشته است.»

زمانی، طرفداران ممکن بود استدلال کنند که تناقضات تند ترامپ گواهی بر این است که او در حال شطرنج دیپلماتیک چهاربعدی است. اکنون او در بهترین حالت در یک بن‌بست گرفتار شده است.

ترامپ نمی‌تواند واقعیت جنگ را تغییر دهد

تفاهم‌نامه به این دلیل از هم پاشید که ایران برای دفاع از بزرگترین پیروزی خود در جنگ - یعنی کنترل مؤثر بر تنگه - اقدام کرد. این امر یک واقعیت تلخ را برای ایالات متحده تقویت کرد: با وجود تمام تهدید‌ها و قدرت نظامی ترامپ، تهران همچنان پویایی‌های تقابل را دیکته می‌کند؛ و معادله‌ای که جنگ را تعریف می‌کرد، بدون تغییر باقی مانده است: جمهوری اسلامی از جغرافیا و درک هوشمندانه از قدرت محدود خود استفاده می‌کند تا از یک رقیب ابرقدرت پیشی بگیرد.

آزمون اراده‌های جدید، تا حدی از عجله دولت برای مذاکره بر سر تفاهم‌نامه‌ای ناشی شد که حاوی عبارات غیردقیق بود. تیم مذاکره‌کنندگان املاک ترامپ به رهبری معاون رئیس‌جمهور، جی‌دی ونس، به نظر می‌رسید نکته‌ای را که منتقدانِ عمیق‌تر در تاریخ و دیپلماسی بلافاصله متوجه شدند، نادیده گرفته‌اند: اینکه ایران از آن برای به دست آوردن اهرم فشار جدید استفاده خواهد کرد.

برای مثال، توافق از تهران می‌خواست «ترتیبات» لازم را برای عبور آزاد و ایمن کشتی‌های تجاری از طریق تنگه به مدت ۶۰ روز ایجاد کند و آن را ملزم می‌کرد با عمان برای «تعریف مدیریت آینده و خدمات دریایی» در تنگه همکاری کند. از نظر ظاهری، این چیزی را که ایالات متحده می‌خواهد به آن می‌دهد - فعالیت عادی تنگه. اما ایران به نظر می‌رسد آن را به عنوان تأییدی بر این می‌بیند که پس از یک توافق دائمی، کنترل آبراه را در دست خواهد داشت. بنابراین، جای تعجب نیست که برای شکل دادن به وضعیت موجود جدید می‌جنگد.

این گام اشتباه، یک خطای قبلی را تشدید کرد؛ شکست در درک اینکه ایران تنگه را به هر قیمتی خواهد بست. اینکه این موضوع هنوز یک ماه پس از توافق بر سر تفاهم‌نامه یک مسئله است، نشان می‌دهد که جدول زمانی ۶۰ روزه آن برای یک توافق کامل، از جمله در مورد برنامه هسته‌ای ایران، به‌طور مضحکی غیرواقع‌بینانه بود.

تلاش‌های دولت برای وادار کردن ایران به تغییر رفتار، سطح پرسش‌ها را درباره بازگشت ترامپ به جنگ بالاتر می‌برد. برای مثال، آیا دلیلی وجود دارد که باور کنیم حملات به اهداف ایرانی و بازگرداندن محاصره دریایی توسط ترامپ، در تغییر محاسبات رهبران جدید ایران موفق‌تر از قبل خواهد بود؟ از این گذشته، ایران تنها به چند موشک و پهپاد نیاز داشت تا دوباره تنگه را ببندد؛ و آیا هزینه‌های اقتصادی که به‌سرعت در حال افزایش است - قیمت آتی نفت و دیزل روز دوشنبه افزایش یافت - دوباره رئیس‌جمهور را متقاعد می‌کند که پلک بزند تا از قیمت سیاسی و اقتصادی که ماه گذشته صادقانه گفت مایل به پرداخت آن نیست، جلوگیری کند؟

چرا جنگ تمام‌عیار هنوز می‌تواند دفع شود

یک دلیل برای امیدواری این است که درگیری‌های جدید می‌تواند به این معنی باشد که ایالات متحده و ایران به دنبال تثبیت تفسیر خود از تفاهم‌نامه هستند تا میز را برای دیپلماسی آینده آماده کنند. ترامپ، برای مثال، هیچ نشانه‌ای از تمایل به پرداخت بهایی که احتمالاً سنگین خواهد بود (در قالب تلفات انسانی آمریکا) برای حمله به قطب تولید نفت ایران در جزیره خارک - یکی از راه‌های ممکن برای تحمیل برتری آمریکایی - نشان نداده است. در مقابل، برخی دیگر از رؤسای جمهور مدرن، از جمله لیندون جانسون و جورج دبلیو بوش، جنگ‌هایی را که قبلاً بی‌نتیجه به نظر می‌رسیدند، تشدید کردند؛ و برخلاف دوستش ولادیمیر پوتین، رئیس‌جمهور روسیه، رئیس‌جمهور آمریکا به تحقیر استراتژیک خود در جنگی که حریف را دست‌کم گرفته بود، با راه‌اندازی جنگ تمام‌عیار علیه غیرنظامیان پاسخ نداده است. به گفته مقامات ایرانی، فاجعه در اوایل جنگ رخ داد، زمانی که یک حمله اشتباه آمریکا به یک مدرسه ایرانی برخورد کرد و ۱۶۸ کودک و ۱۴ معلم را کشت؛ و تعداد کل تلفات غیرنظامی حملات ناشناخته است.

اما ترامپ تهدید‌های قبلی برای هدف قرار دادن زیرساخت‌هایی مانند پل‌ها و نیروگاه‌ها را که به شدت بر زندگی غیرنظامیان تأثیر می‌گذارد، دنبال نکرده است؛ و ایران نیز با تلافی‌جویی‌های خود علیه پایگاه‌های منطقه‌ای آمریکا یا همسایگان خلیج [فارس]، سقف خود را برای تشدید تنش حفظ کرده است.

در همین حال، صحنه‌آرایی میدان نبرد در حال حاضر منعکس‌کننده درگیری‌ای است که به جای شعله‌ور شدن خارج از کنترل، در حال جوشیدن است. دنی سیتینوویچ، پژوهشگر ارشد برنامه ایران و محور شیعه در مؤسسه مطالعات امنیت ملی اسرائیل، به بکی اندرسون از سی‌ان‌ان در برنامه «Connect the World» گفت: «فکر می‌کنم علیرغم حملات گسترده آمریکا علیه ایران (و) تلافی‌جویی ایران، جایی برای دیپلماسی وجود دارد.»، اما او افزود: «اوضاع می‌تواند از کنترل خارج شود و تشدید شود، زیرا وقتی هر روز، هر شب حملات رفت و برگشتی دارید، قطعاً حفظ قواعد بازی سخت است.»

و حتی اگر آتش‌سوزی تازه درست زیر نقطه جوش باقی بماند، ترامپ هنوز باید به سوالی پاسخ دهد که نزدیک به پنج ماه است با آن دست و پنجه نرم می‌کند: او چگونه از این جنگ خارج می‌شود؟