حتی اگر جنگ ایران به پایان برسد، شوک بعدی سوخت‌های فسیلی در راه است

با شعله‌ور شدن دوباره خصومت‌ها میان ایالات متحده و ایران، توجه جهانی بار دیگر به ریسک‌های فوری این درگیری معطوف شده است. در سراسر خاورمیانه، خانواده‌ها ترس، بلاتکلیفی و خشونت را تحمل کرده‌اند. جوامع با اختلال، آوارگی و ویرانی ناشی از جنگ مواجه شده‌اند. حفاظت از جان انسان‌ها باید اولویت فوری باقی بماند. با این حال، هر اتفاقی که در روز‌ها و هفته‌های آینده رخ دهد، درس بزرگ‌تر همچنان باقی خواهد ماند.

این درگیری یک آسیب‌پذیری ساختاری را در اقتصاد جهانی افشا کرده است: تا زمانی که کشور‌ها به سوخت‌های فسیلی وابسته باشند، بی‌ثباتی در هر نقطه‌ای می‌تواند در همه جا درد اقتصادی ایجاد کند. این موضوع همچنین نکته دیگری را برجسته کرده است: گذار به انرژی‌های تجدیدپذیر غیرمتمرکز، بیش از پیش به مسئله امنیت اقتصادی و تاب‌آوری تبدیل شده است.

در شرق و جنوب شرقی آسیا، بسته شدن تنگه هرمز هزینه‌های سوخت، تورم و فشار بر بودجه خانوار‌ها را در اقتصاد‌هایی که به‌شدت به نفت و گاز وارداتی وابسته‌اند، افزایش داده است. در سراسر آفریقا و آمریکای لاتین، افزایش قیمت سوخت بار مضاعفی بر جوامع فقیر تحمیل کرده است. در اروپا، آمریکای شمالی و استرالیا، هزینه‌های بالاتر انرژی بر هزینه‌های حمل‌ونقل، قبوض برق و در نهایت قیمت کالا‌های روزمره تأثیر گذاشته است.

این همان «فسیل‌تورم» است: فشار تورمی ایجاد شده توسط یک سیستم اقتصادی که همچنان به‌شدت به سوخت‌های فسیلی وابسته است. هرچه یک اقتصاد بیشتر به سوخت‌های فسیلی وابسته باشد، در برابر اختلالات فراتر از مرز‌های خود آسیب‌پذیرتر است. عکس این موضوع نیز صادق است. هر افزایش در تولید محلی انرژی‌های تجدیدپذیر، این آسیب‌پذیری را با تضعیف ارتباط میان بحران‌های بین‌المللی و هزینه‌های خانوار کاهش می‌دهد و کشور‌ها را تاب‌آورتر و از نظر انرژی مستقل‌تر می‌کند.

سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD) هشدار داده است که درگیری خاورمیانه موجب افزایش تورم و کاهش رشد اقتصادی شده و قیمت‌های بالاتر انرژی به بخش حمل‌ونقل، قبوض انرژی و قیمت‌های مصرف‌کننده سرایت کرده است. همچنین گزارش شده که دولت‌ها در حداقل ۴۶ کشور، اقداماتی اضطراری را برای محافظت از خانوار‌ها و کسب‌وکار‌ها در برابر هزینه‌های فزاینده سوخت آغاز کرده‌اند.

صندوق بین‌المللی پول، بانک جهانی و برنامه جهانی غذا (WFP) هشدار داده‌اند که افزایش قیمت نفت، گاز و کود‌های شیمیایی، ناامنی غذایی را افزایش می‌دهد. به‌طور جداگانه، برنامه جهانی غذا تخمین زده است که ۴۵ میلیون نفر ممکن است به سمت گرسنگی حاد سوق داده شوند.

آنچه اغلب به عنوان پیامد ناگوار ژئوپلیتیک ارائه می‌شود، در واقع ویژگی سیستم سوخت فسیلی است. این صنعت در بهره‌برداری از پویایی‌های درگیری و شوک‌های انرژی بسیار کارآمد شده است. بار‌ها و بارها، بی‌ثباتی و نوسانات قیمت، سود‌های فوق‌العاده‌ای را برای شرکت‌های سوخت فسیلی ایجاد کرده است. تحلیل‌های مبتنی بر داده‌های «ریستاد انرژی» نشان داد که ۱۰۰ شرکت بزرگ نفت و گاز جهان در طول ماه اول جنگ، بیش از ۳۰ میلیون دلار در ساعت سود بادآورده کسب کرده‌اند.

همان بحران‌هایی که هزینه‌های وابستگی به سوخت‌های فسیلی را آشکار می‌کنند، برای توجیه تعمیق آن نیز استفاده می‌شوند. این دفترچه راهنمای سوخت‌های فسیلی است: تبدیل اختلال به سود، و سپس استفاده از آن اختلال برای استدلال جهت تداوم همان سیستمی که از ابتدا این آسیب‌پذیری را ایجاد کرده است. نتیجه، چرخه‌ای است که جوامع را در معرض شوک‌های اقتصادی مکرر قرار می‌دهد. بدتر اینکه، جوامع مجبور می‌شوند به نیرو‌هایی که آنها را بی‌ثبات می‌کنند، یارانه بدهند.

حتی اگر این درگیری خاص فروکش کند، تنگه هرمز باز بماند و بازار‌های انرژی تثبیت شوند، ریسک زیربنایی باقی می‌ماند. اختلال بعدی می‌تواند ناشی از یک درگیری دیگر، یک تقابل ژئوپلیتیک دیگر، یک محدودیت عرضه دیگر، یا یک رویداد شدید آب‌وهوایی باشد. تا زمانی که اقتصاد‌ها به سوخت‌هایی متکی باشند که در بازار‌های آسیب‌پذیر جهانی معامله می‌شوند، خانوار‌ها در معرض نیرو‌هایی قرار خواهند داشت که بسیار فراتر از کنترل آنهاست.

به همین دلیل است که گفت‌و‌گو نباید با آتش‌بس، مسیر‌های کشتیرانی یا نوسانات کوتاه‌مدت قیمت پایان یابد. انرژی تجدیدپذیر اغلب در درجه اول به عنوان یک راهکار اقلیمی مورد بحث قرار می‌گیرد، در حالی که به‌طور فزاینده‌ای یک راهکار برای امنیت اقتصادی نیز هست. هر سیستم خورشیدی پشت‌بامی، باتری، اتوبوس برقی و ساختمان کم‌مصرف، ارتباط بین بی‌ثباتی ژئوپلیتیک و هزینه‌های خانوار را تضعیف می‌کند. انرژی تجدیدپذیر تولیدشده به صورت محلی، قابل محاصره، تحریم یا گرفتار شدن در آتش درگیری‌های بین‌المللی نیست. این امر وابستگی به بازار‌های نوسانی سوخت را کاهش داده و استقلال انرژی را تقویت می‌کند.

کشور‌هایی که گذار به سیستم‌های انرژی تجدیدپذیر غیرمتمرکز را تسریع کنند، از شوک‌های آتی سوخت‌های فسیلی مصون خواهند ماند. کسانی که وابسته باقی بمانند، همچنان با چرخه‌های مکرر «فسیل‌تورم» رو‌به‌رو خواهند بود. درس جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران این است که ناامنی اقتصادی ناشی از وابستگی به سوخت‌های فسیلی، مدت‌ها پس از محو شدن عناوین خبری باقی می‌ماند. ساختن آینده‌ای صلح‌آمیزتر، امن‌تر و تاب‌آورتر نیازمند جایگزینی سیستم انرژی‌ای است که اجازه می‌دهد بحران‌ها در یک بخش از جهان، هزینه‌هایی را به مردم در همه‌جا تحمیل کند.