پیشنهادی برای حل مناقشه تنگه هرمز: پیمانی مشترک میان دولت‌های خلیج فارس

اگر جنگ ایالات متحده با ایران از تنش‌های دیرینه بر سر برنامه هسته‌ای این کشور برخاسته بود، اکنون تمرکز به‌طور چشمگیری به کنترل ایرانی تنگه هرمز تغییر کرده است. نتیجه این وضعیت، گلوگاهی بر سر یک‌پنجم عرضه نفت جهان و مناقشه‌ای تند و تلخ است که دو طرف را دوباره به رویارویی آشکار کشانده است.

با وجود اطمینان‌های مکرر رئیس‌جمهور ترامپ مبنی بر اینکه ایران نیروی دریایی ندارد و تنگه برای عبور باز است، ترافیک کشتیرانی در پی حملات تازه ایران به کشتی‌های تجاری به‌شدت کاهش یافته است. دیپلماسی عملاً متوقف شده و در آخر هفته، نیرو‌های آمریکایی و ایرانی به تبادل حملات در منطقه ادامه دادند. کارشناسان نظامی ارزیابی می‌کنند که تلاش برای باز کردن چنین گذرگاه باریک و آسیب‌پذیری با زور، آن هم در میانه جنگ، کاری مرگبار و همانند کار سیزیف خواهد بود.

در جست‌وجوی راه‌حل، یک گروه تحلیلی احتمال یک الگوی مصالحه برای خلیج فارس را مطرح کرده است. این طرح بر اساس معاهده‌ای کم‌تر شناخته‌شده و اکنون منقضی‌شده است که زمانی تولید مشترک زغال‌سنگ و فولاد در اروپا پس از جنگ جهانی دوم را تنظیم می‌کرد.

طرح این گروه، که در گزارشی منتشرشده در همین ماه تشریح شده، چنین است: کشور‌های پیرامون خلیج فارس آن را به‌عنوان قلمرویی مشترک — نوعی منبع منطقه‌ای مشترک — در نظر بگیرند و فقط از نفتکش‌ها برای نگهداری آبراه، مبلغی نمادین دریافت کنند. به گفته این گروه، چنین اقدامی می‌تواند در چارچوب حقوق بین‌الملل قرار گیرد، خواست تهران برای کنترل بیشتر را تا حدی برآورده کند و به هر هشت کشور ساحلی خلیج فارس سهمی در حفظ صلح بدهد.

اسبندیار باتمانقلیچ، بنیان‌گذار و مدیر اجرایی بنیاد بورس و بازار، یک اندیشکده مستقر در لندن که بر توسعه و دیپلماسی در خاورمیانه و منطقه گسترده‌تر تمرکز دارد، گفت: «اگر نتوانیم جهانی را تصور کنیم که در آن این کشور‌ها برای انجام کار‌های ایمنی دریایی و محیط‌زیستی، مبلغی نمادین دریافت می‌کنند، این خودش نشانه‌ای است از اینکه آیا اصلاً مسیری به سوی صلح منطقه‌ای پایدارتر وجود خواهد داشت یا نه.»

او در یک گفت‌وگوی تلفنی افزود: «تا وقتی این نوع همکاریِ پایه‌ای را درست نکنیم، نمی‌توانیم به‌سمت مسائل بزرگ‌تر حرکت کنیم.»

ایده اصلی این پیشنهاد این است که وضعیت خلیج فارس مشابه اروپا در پایان جنگ جهانی دوم است. در بحبوحه تلاش برای بازسازی از دو درگیری خونین و ویرانگر، رابرت شومان، وزیر خارجه فرانسه، رد کرد که آلمان همان‌گونه که پس از جنگ جهانی اول منزوی شده بود، دوباره منزوی شود.

در عوض، فرانسه و آلمان برای تولید زغال‌سنگ و فولاد، دو مؤلفه کلیدی برای تسلیحات، تحت توافقی که به «جامعه زغال‌سنگ و فولاد اروپا» معروف شد، با یکدیگر همکاری کردند. شومان در بیانیه‌ای در سال ۱۹۵۰ گفت این امر جنگ میان دو رقیب تاریخی را «نه فقط غیرقابل تصور، بلکه از نظر مادی غیرممکن» می‌کند.

فرانسه و آلمان با ایتالیا، بلژیک، لوکزامبورگ و هلند همراه شدند؛ ائتلافی که در نهایت به اتحادیه اروپا انجامید.

دستیابی به چنین اتحادی در خلیج فارس مستلزم غلبه بر موانع متعدد است، نه کم‌تر از همه دستورکار‌های سیاسی متفاوت و رقابت‌های تاریخی. با این حال، گزینه فعلی یعنی باز کردن تنگه با زور نظامی، به همان اندازه یا حتی بیشتر هولناک خواهد بود.

مارا کارلین، استاد مسائل امنیت ملی در دانشگاه جانز هاپکینز که در دوران بایدن به‌عنوان معاون وزیر دفاع، برنامه‌ریزی راهبردی نظامی را هدایت می‌کرد، گفت پنتاگون دهه‌هاست برای چگونگی بازگشایی تنگه هرمز در صورت بروز درگیری برنامه‌ریزی کرده است.

او گفت مین‌روبی کاری فوق‌العاده کند و طاقت‌فرسا است و معدود شناور‌های نیروی دریایی آمریکا که برای انجام آن طراحی شده‌اند، در معرض خطر قرار می‌گیرند؛ بنابراین، از ابتدا آتش‌بس به‌عنوان پیش‌شرط فرض می‌شد.

او گفت: «بازگشایی تقریباً به‌طور کامل بر محیطی همراه با همکاری متمرکز بوده است، چون تلاش برای باز کردن تنگه و طی کردن این فرایند طاقت‌فرسای پاک‌سازی مین‌ها، زمانی که با هر حمله‌ای کل مأموریت از نو آغاز می‌شود، بیش از حد دشوار تلقی می‌شود.» او افزود تنها کاشتن یک مین جدید، یا حتی تهدید به کاشتن آن، می‌تواند کشتیرانی را بازدارد.

روش دیگر این است که ایالات متحده یا نوعی ائتلاف بین‌المللی، اسکورت کشتی‌ها را بر عهده بگیرد. این روش در اواخر جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ توسط نیروی دریایی آمریکا برای حفاظت از نفتکش‌های با پرچم کویت که هدف حملات ایران بودند، استفاده شد. این امر به درگیری‌های مکرر با نیرو‌های ایرانی انجامید و یک ناو جنگی که روی مین رفت، نزدیک بود غرق شود.

سال‌های پس از آن شاهد توسعه تهدید‌های چابک‌تر از سوی ایران بوده است؛ تهدید‌هایی که شامل پهپاد‌ها و موشک‌هایی می‌شود که از پرتابگر‌های متحرک شلیک می‌شوند، یا قایق‌های تندرویی که توسط سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به کار گرفته می‌شوند و گاهی از آنها با عنوان «ناوگان پشه‌ای» یاد می‌شود.

رایان کراکر، سفیر پیشین آمریکا در کشور‌های مختلف منطقه، از جمله عراق و کویت، گفت: «شاید بتوانیم توانایی آنها برای جلوگیری از عبور کشتی‌ها را خنثی کنیم، اما کافی است یک قایق پشه‌ای، چند مین یا چند پهپاد از میان عبور کند تا عملاً دوباره تجارت را متوقف کرده باشید.»

او گفت خنثی‌سازی حملات ایران مستلزم استقرار نیروی زمینی گسترده برای کنترل خط ساحلی طولانی ایران خواهد بود؛ امری که خطر تلفات آمریکایی را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد. سوزان مالونی، معاون رئیس و مدیر سیاست خارجی در مؤسسه بروکینگز، گفت: «فکر می‌کنم تا این لحظه محاسبه این بوده که می‌توانیم تنگه را باز کنیم، اما نه در بازه زمانی یا با هزینه‌ای که قابل‌قبول تلقی شود.»

ایران اصرار دارد که ماده ۵ تفاهم‌نامه‌ای که آمریکا و ایران در ۱۷ ژوئن امضا کردند، به تهران اختیار کامل برای بازگرداندن وضعیت عادی کشتیرانی را داده است. این کشور همچنین آمریکا را متهم کرده که با باز کردن یک مسیر جایگزین کشتیرانی که از کنار ساحل عمان در سمت غربی تنگه هرمز می‌گذرد، در پی تضعیف اهرم مذاکره تهران است.

در گزارش خود، آقای باتمانقلیچ و همکارش مهران حقیریان در بنیاد بورس و بازار اشاره می‌کنند که بنادر وسیع خلیج فارس مانند جبل‌علی در دوبی، هم‌اکنون نیز از کشتی‌هایی که از تأسیسات آنها استفاده می‌کنند، هزینه خدمات دریافت می‌کنند؛ بنابراین، واگذاری اختیار مشابه به یک نهاد فراملی که درآمد‌ها را تقسیم کند، جهش بزرگی نخواهد بود.

به گفته نویسندگان، منطقی‌ترین گام این است که چنین هزینه‌هایی بر بزرگ‌ترین نفتکش‌هایی که سالانه از خلیج عبور می‌کنند، از جمله ۶۰۰ ابرنفتکش عظیم که چندین سفر انجام می‌دهند، اعمال شود. طبق گزارش آژانس بین‌المللی انرژی، ارزش سالانه محموله‌های نفتی حدود ۶۰۰ میلیارد دلار است. به گفته این گزارش، شرکت‌های حمل‌ونقل به‌زحمت متوجه یک عوارض اندک خواهند شد و در عین حال، نفتکش‌ها بزرگ‌ترین خطر را برای آسیب‌های زیست‌محیطی ایجاد می‌کنند.

شش کشور عربی ساحلی خلیج فارس — عربستان سعودی، قطر، امارات متحده عربی، کویت، بحرین و عمان، همگی از متحدان آمریکا — هم‌اکنون عضو سازمانی به نام شورای همکاری خلیج فارس هستند. این شورا در تدوین دستورالعمل‌های مشترک درباره امور روزمره مانند صنعتی‌سازی، عموماً کارآمد بوده است، اما در زمینه اقدام سیاسی مشترک به‌طور بدنامی اختلاف‌برانگیز است.

افزودن ایران و عراق به این ترکیب می‌تواند شورا را حتی بی‌ثبات‌تر کند؛ نگرانی‌ای که به گفته آقای باتمانقلیچ از سوی برخی مقام‌های اروپایی مطرح شده است. آنان خاورمیانه را منطقه‌ای می‌بینند که برای همیشه دچار شکاف و درگیری است، اما فرانسه و آلمان نیز پس از جنگ جهانی دوم همین شهرت را داشتند.

مسئله اصلی این است که آیا ایالات متحده و ایران چنین طرحی را خواهند پذیرفت یا نه.

خبرگزاری رسمی جمهوری اسلامی ایران در ۱۰ ژوئیه مقاله‌ای طولانی منتشر کرد که در آن از یک توافق جمعی استقبال شده بود و همچنین پیشنهاد بورس و بازار را بازنشر کرد.

این مقاله در ایرنا نوشت: «تنگه هرمز فقط گذرگاهی برای انتقال کالا و انرژی نیست، بلکه فرصتی برای همکاری منطقه‌ای است. اگر درست مدیریت شود، منافع اقتصادی و مالی آن می‌تواند به‌طور عادلانه‌تری میان کشور‌های منطقه تقسیم شود.»

محمدباقر قالیباف، رئیس مجلس ایران و مذاکره‌کننده ارشد این کشور، روز چهارشنبه در بیانیه‌ای گفت امنیت ملی ایران «به حفظ ترتیبات ایرانی حاکم بر تنگه هرمز وابسته است.» او در عین حال افزود: «ما همچنین باید از ابزار‌های دیپلماسی و مذاکره برای دستیابی و تحقق منافع ملی خود استفاده کنیم.»

اینکه آقای ترامپ چگونه به چنین پیشنهادی پاسخ خواهد داد، حدس هر کسی است. مقام‌های ارشد آمریکا، از جمله مارکو روبیو، وزیر خارجه، تأکید کرده‌اند که هرمز باید به وضعیت عبور و مرور آزاد بین‌المللی که پیش از جنگ برقرار بود بازگردد.

به نظر می‌رسید این موضع آقای ترامپ هم باشد. سپس او پیشنهاد داد که در ازای حفاظت نیروی دریایی آمریکا از تنگه، ۲۰ درصد عوارض بر همه محموله‌ها دریافت شود، اما این پیشنهاد را پس از ۲۴ ساعت کنار گذاشت.

بنابراین، به گفته تحلیل‌گران، یکی از موانع اصلی اکنون، نبود اهداف روشن در سیاست آمریکا است. رایان کراکر، سفیر پیشین، گفت: «فکر می‌کنم بزرگ‌ترین نکته منفی در حال حاضر این است که مشخص نیست آمریکا کجا ایستاده است. کشور‌های خلیج فارس قطعاً به چنین تضمین بلندمدت آمریکایی نیاز دارند، پیش از آنکه آماده باشند به‌طور یک‌جانبه یا جمعی هر اقدامی انجام دهند.»