تهران و واشینگتن در برابر «لحظه هوشیاری»

پس از بیش از یک هفته حملاتی که یک آتش‌بس ناموفق را از بین برد، درگیری میان ایالات متحده و ایران بر لبه تیغ قرار دارد. تحلیلگران می‌گویند اکنون زمان یافتن راهی برای کاهش یک رویارویی ویرانگر است - یا اینکه خطر تحریک جنگی را بپذیرند که فراتر از آنچه آنها قادر به مهارش باشند، گسترش یابد.

تحلیلگران می‌گویند اگرچه خطرات تنش در حال افزایش است، اما هیچ‌کدام از طرفین واقعاً نمی‌توانند هزینه‌های آن را، چه از نظر اقتصادی و چه از نظر سیاسی در داخل، تأمین کنند.

در چند روز گذشته، تهران و واشینگتن ضرباتی وارد کرده‌اند که به‌سرعت از هدف قرار دادن اهداف نظامی فراتر رفته و به‌تدریج مخاطرات جنگ تجدیدشده‌شان را افزایش داده است.

هر دو طرف به تأسیسات آب و شیرین‌سازی حمله کرده‌اند که خطر محروم کردن ده‌ها هزار نفر از ذخایر برق و آب را در گرمای مرگبار تابستان خلیج [فارس]به همراه دارد. ترافیک در تنگه حیاتی هرمز بار دیگر هم توسط تهران و هم واشینگتن مسدود شده است، در حالی که ایالات متحده محاصره بنادر ایران را دوباره برقرار کرده است.

حملات ایالات متحده به‌شدت جاده‌ها و زیرساخت‌ها را در جنوب ایران بمباران کرده است که منجر به کشته شدن و گرفتار شدن غیرنظامیان شده و همزمان نگرانی‌هایی را ایجاد کرده که آمریکا در حال آماده‌سازی زمین برای تهاجم زمینی احتمالی به این منطقه است.

حملات ایران به نیرو‌های آمریکایی در اردن اکنون منجر به کشته شدن دو سرباز آمریکایی و زخمی شدن ده‌ها نفر دیگر شده است که هزینه انسانی جنگ را برای آمریکایی‌ها بسیار ملموس‌تر کرده و همزمان تصویر دولت ترامپ از سلطه کامل نظامی را مخدوش کرده است.

الی گرانمایه، کارشناس ایران در شورای روابط خارجی اروپا، گفت: «این لحظه هوشیاری برای هر دو طرف است. آنها یا همین حالا از خروجی دیپلماتیک استفاده می‌کنند یا خطر مارپیچی شدن جنگ فراتر از تنش‌های مدیریت‌شده را می‌پذیرند.»

با گسترش اهداف هر دو طرف، دامنه جغرافیایی احتمالی جنگ نیز گسترش می‌یابد. تشدید حملات متقابل به زیرساخت‌ها در ایران و کشور‌های عربی حوزه خلیج [فارس]می‌تواند به‌سرعت جمعیت غیرنظامی منطقه را ویران کند. ایران پیش از این هشدار داده است که اگر به‌شدت ضربه بخورد، تأسیسات کشور‌های خلیج [فارس]را که برای عرضه جهانی انرژی حیاتی هستند، هدف قرار خواهد داد.

عربستان سعودی، متحد ایالات متحده، هفته گذشته به فرودگاهی که در اختیار شورشیان حوثی همسو با ایران در صنعا، یمن بود، حمله کرد. خانم گرانمایه گفت که این موضوع احتمال فراخوان تهران از متحدان یمنی‌اش برای مسدود کردن مسیر حیاتی کشتیرانی دریای سرخ، یعنی باب‌المندب را افزایش داده است. چنین حرکتی به‌سرعت خطرات برای اقتصاد جهانی را تشدید می‌کند.

هزینه‌های شتاب بخشیدن به درگیری برای هر دو طرف بالاست. هم دولت ترامپ و هم رهبری جدید و تندرو ایران با همان خطرات اقتصادی و سیاسی رو‌به‌رو هستند که تنها یک ماه پیش، دولت‌های در حال جنگ آنها را مجبور کرد تا «تفاهم‌نامه»‌ای با عبارات مبهم امضا کنند که هدف آن مذاکره برای پایان دادن به درگیری بود.

همانند آن زمان، هرج و مرجی که جنگ از زمان حمله اولیه ایالات متحده و اسرائیل به ایران در فوریه گذشته بر اقتصاد جهانی وارد کرده، هنوز فروکش نکرده است. گسترش بیشتر این جنگِ غیرمحبوب، خطر آسیب رساندن به متحدان جمهوری‌خواه پرزیدنت ترامپ را در انتخابات میان‌دوره‌ای آینده افزایش می‌دهد.

اقتصاد ایران پیش از جنگ چنان وخیم بود که جرقه‌ی اعتراضات سراسری را زد که در سرکوبی مرگبار خاموش شدند. اکنون، این اقتصاد که با تخریب‌های گسترده آسیب دیده، با یک بحران اقتصادی خطرناک روبروست که با محاصره کشتی‌هایش توسط ایالات متحده بدتر شده است.

همین عواملی که تشدید تنش را برای واشینگتن و تهران بسیار خطرناک می‌کند، ممکن است همان چیزی باشد که آنها را به سمت حملات پرخطرتر سوق می‌دهد، زیرا آنها به دنبال افزایش فشار بر یکدیگر هستند.

حمیدرضا عزیزی، کارشناس امنیتی ایرانی در مؤسسه آلمانی امور بین‌الملل و امنیت، در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «درگیری اکنون به مسابقه‌ای با زمان و جنگ استقامت تبدیل شده است. سوال تعیین‌کننده این خواهد بود که آیا وخامت اوضاع اقتصادی و زیرساختی ایران از افزایش قیمت انرژی ناشی از بی‌ثباتی در تنگه هرمز پیشی می‌گیرد یا برعکس.»

نارضایتی از هزینه‌های انسانی و اقتصادی جنگ در ایران در حال ملموس‌تر شدن است. روز شنبه، ۲۶۸ ایرانی برجسته از جمله دانشگاهیان، سیاستمداران، ورزشکاران، روحانیون و فعالان صنفی، طومار «نه به جنگ» را امضا کردند؛ حرکتی پرخطر در زمانی که دولت، با حمایت پایگاه تندرو و به‌شدت طرفدار جنگ، به سرکوب شدید مخالفان ادامه داده است.

امید معماریان، تحلیلگر ایران در DAWN، یک مؤسسه تحقیقاتی خاورمیانه در واشینگتن، گفت: «دولت برای متقاعد کردن مردم به اینکه باید به جنگیدن در این جنگ به قیمت نابودی ایران ادامه دهند، کار بسیار دشواری خواهد داشت؛ بنابراین زمان برای آنها نیز در حال گذر است.»

فرزان ثابت، تحلیلگر ایران در مؤسسه فارغ‌التحصیلان ژنو در سوئیس، گفت که این احساس از دست رفتن زمان احتمالاً همان چیزی است که ایران را تشویق کرد تا حملات به کشتی‌ها را آغاز کند که منجر به آخرین مارپیچ تنش شد؛ نه با هدف گسترش جنگ، بلکه برای بهره‌برداری از دستاورد‌های استراتژیک تا زمانی که آنها را در اختیار دارند.

او گفت: «آن‌ها دیدند که اهرم فشارشان از نظر توانایی کنترل تنگه به‌سرعت در حال کاهش است»، زیرا ایالات متحده کشتی‌ها را تشویق می‌کرد تا در طول آتش‌بس، در مسیر‌های آبی فراتر از نظارت ایران حرکت کنند.

آقای معماریان گفت که این حملات باید بیشتر به عنوان تلاش‌های ایران برای «مرتبط باقی ماندن در میز مذاکره احتمالی» دیده شود تا سیگنالی برای پیروزی نظامی؛ و این حملات به‌راحتی می‌توانند نتیجه معکوس داشته باشند.

به عنوان مثال، حملات به اهداف ایالات متحده در اردن، نه تنها باعث تلفات سنگین و آسیب به هلیکوپتر‌ها و تجهیزات شده، بلکه به‌طور علنی تأکید کرده است که تهران توانایی ضربه متقابل و گاهی دور زدن ارتش بسیار قدرتمندتر ایالات متحده را حفظ کرده است.

آقای معماریان گفت احتمال اینکه چنین حملاتی باعث خشم عمومی در ایالات متحده شود یا صرفاً آقای ترامپِ دمدمی‌مزاج را خشمگین کند، اکنون «به‌وضوح ترامپ را در موقعیتی قرار داده است که احتمال تشدید نظامی از سوی او بیشتر است.»

در عین حال، با وجود مخاطرات اقتصادی و سیاسی بسیار بالا، آقای ترامپ گزینه‌های خوشایند کمی برای تشدید تنش دارد. آقای ثابت گفت که بین اکنون تا اوایل یا اواسط اوت، دولت ترامپ احتمالاً تلاش خواهد کرد تا رهبران ایران را از نظر نظامی تضعیف کند یا توانایی ایران برای کنترل ترافیک در تنگه هرمز را از طریق حملات نامتقارن از بین ببرد. با این حال، او گفت که نشانه کمی وجود دارد که ایالات متحده بتواند در این کار موفق شود.

او گفت: «من نسبت به هرگونه تشدید تنش یک‌باره از سوی ایالات متحده که بتواند محاسبات ایران را به‌طور چشمگیری تغییر دهد، مشکوک هستم. این باید چیزی واقعاً زمین‌لرزه وار باشد.»

یک رویکرد که می‌تواند به آن اثر دست یابد، تهاجم زمینی ایالات متحده است، که به احتمال زیاد در یک جزیره جنوبی در نزدیکی تنگه خواهد بود. بسیاری از ایرانیان حملات شدید ایالات متحده به جنوب کشور را به عنوان پیش‌درآمدی احتمالی برای چنین کارزاری دیده‌اند.

خانم گرانمایه گفت خطراتی که پیش از این دولت ترامپ را نسبت به آن گزینه محتاط کرده بود - از پتانسیل تلفات سنگین تا احتمال اشغال طولانی‌مدت - اکنون حتی بزرگتر هستند. نیرو‌های آمریکایی با معایب جدیدی مانند گرمای شدید تابستان و نیرو‌های ایرانی رو‌به‌رو خواهند شد که تاکنون ماه‌ها را صرف آماده‌سازی برای چنین تهاجمی کرده‌اند.

آقای ثابت استدلال کرد که اگر آقای ترامپ در حال بررسی چنین کارزاری باشد، احتمالاً پس از انتخابات میان‌دوره‌ای خواهد بود، زمانی که خطر سیاسی برای او کمتر است.

با این حال، روز‌های آینده همچنان بی‌ثبات باقی می‌مانند. آقای معماریان از مؤسسه DAWN گفت با توجه به اشتیاق ایران برای به نمایش گذاشتن قدرت نظامی خود، هر حمله خطر یک محاسبات اشتباه را به همراه دارد که می‌تواند به‌جای تسریع مذاکرات، جنگ را عمیق‌تر کند. او گفت: «فکر می‌کنم اوضاع پیش از آنکه بهتر شود، بسیار بدتر خواهد شد.»