بازی بزرگ تازه‌ای بر سر عناصر کمیاب در آسیای مرکزی در جریان است
در اواسط فوریه، دولت آمریکا با ازبکستان توافقی امضا کرد تا دسترسی بهتری به مواد معدنی حیاتی این کشور آسیای مرکزی به‌دست آورد. چارچوب سرمایه‌گذاری مشترک میان «شرکت تأمین مالی توسعه بین‌المللی آمریکا» (DFC) و پرجمعیت‌ترین کشور آسیای مرکزی، با اولویت دادن به سرمایه‌گذاری‌ها در سراسر زنجیره ارزش مواد معدنی حیاتی، از جمله اکتشاف، استخراج و فرآوری، به دنبال پیشبرد همکاری میان دو کشور بود. این توافق که از سوی DFC «تاریخی» توصیف شد، همچنین تشکیل یک شرکت مشترک جدید «هلدینگ سرمایه‌گذاری آمریکا-ازبکستان» را برای پروژه‌های آینده در حوزه مواد معدنی و زیرساخت‌ها پیشنهاد کرد.
این اقدام نتیجه تلاش‌های آمریکا از زمان بازگشت ترامپ به کاخ سفید برای جلب پنج جمهوری سابق شوروی در آسیای مرکزی و افزایش نفوذ آمریکا در منطقه‌ای سرشار از منابع بود؛ منطقه‌ای که مدت‌ها تحت سلطه روسیه قرار داشت و در سال‌های اخیر چین نیز می‌کوشد در آن نقش پیشرو داشته باشد.
اما آمریکا در این جلب‌نظر دادن به کشور‌های آسیای مرکزی تنها نیست. اگرچه میراث حضور روسیه در منطقه رو به کاهش گذاشته و چین جای آن را گرفته است، اتحادیه اروپا و بریتانیا نیز روابط خود را با این منطقه تقویت کرده‌اند، در حالی که کشور‌های خلیج فارس مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی نیز شراکت‌های تجاری مهمی در این حوزه ساخته‌اند.
کاریم داهو، معاون مدیر روابط و همکاری‌های جهانی در سازمان همکاری و توسعه اقتصادی (OECD)، گفت: «این شبیه “بازی بزرگ” است»؛ اشاره او به رویارویی سیاسی و دیپلماتیک میان امپراتوری‌های بریتانیا و روسیه در بیشتر قرن نوزدهم بر سر این مناطق بود. او افزود: «رقابت شدیدی بر سر منابع معدنی این منطقه در جریان است، در بحبوحه یک رقابت جهانی برای دسترسی به این منابع.»
آسیای مرکزی به میدان نبردی کلیدی در هجوم جهانی برای مواد خام حیاتی، از جمله عناصر کمیاب، تبدیل شده است؛ عناصری که ذخایرشان قابل توجه، اما عمدتاً دست‌نخورده باقی مانده است.
چین، که در این کشور‌ها نفوذ قابل توجهی به‌دست آورده، در حال حاضر هم تأمین‌کننده جهانی غالب و هم پالایشگر این عناصر است. برای نمونه، بر اساس چشم‌انداز ۲۰۲۵ مواد معدنی حیاتی آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، چین زنجیره‌های تأمین مواد معدنی حیاتی مانند سولفات منگنز و اسید فسفریک را کنترل می‌کند. چین همچنین پالایشگر پیشتاز است و به‌طور متوسط سهمی حدود ۷۰ درصد از بازارِ ۱۹ مورد از ۲۰ ماده معدنی راهبردیِ مهمِ بررسی‌شده در گزارش IEA را در اختیار دارد.
در چنین پس‌زمینه‌ای، اقتصاد‌های بزرگ جهان برای به‌دست آوردن سهمی از گنجینه‌های عظیم کشور‌هایی مانند قزاقستان، قرقیزستان و ازبکستان رقابت می‌کنند. بر اساس OECD، آسیای مرکزی ۳۹ درصد ذخایر جهانی سنگ منگنز، ۳۱ درصد کروم، ۲۰ درصد سرب، ۱۳ درصد روی، ۹ درصد تیتانیوم، ۶ درصد آلومینیوم، ۵ درصد مس، ۵ درصد کبالت و ۵ درصد مولیبدن را در خود جای داده است.
قزاقستان می‌تواند ۲۱ مورد از ۳۴ ماده خامی را صادر کند که اتحادیه اروپا آنها را حیاتی طبقه‌بندی کرده است. قرقیزستان سومین ذخایر بزرگ آنتیموان جهان را در اختیار دارد و ازبکستان یازدهمین ذخایر بزرگ مس را. تاشکند هم‌اکنون توسعه تولید لیتیوم و مولیبدن را آغاز کرده است.
این مواد برای طیف گسترده‌ای از فناوری‌های انرژی پاک، از پنل‌های خورشیدی و توربین‌های بادی گرفته تا سامانه‌های ذخیره‌سازی باتری، و همچنین برای فناوری‌های دیجیتال و دفاعی حیاتی‌اند. در نتیجه، انتظار می‌رود تقاضا برای این عناصر به‌طور قابل توجهی شتاب بگیرد. برای مثال، کنفرانس تجارت و توسعه سازمان ملل (آنکتاد) اخیراً گفته است که تقاضا برای لیتیوم و گرافیت تا سال ۲۰۴۰ به‌ترتیب ۳۵۳ درصد و ۱۳۱ درصد رشد خواهد کرد.
پیش از توافق فوریه، ترامپ در نوامبر گذشته رهبران قزاقستان، قرقیزستان، تاجیکستان، ترکمنستان و ازبکستان را در واشنگتن برای گفتوگو درباره مشارکت در زمینه مواد معدنی حیاتی میزبانی کرد. آمریکا بعداً نشست مواد معدنی را برگزار کرد که به امضای تفاهم‌نامه‌های اولیه درباره تأمین مواد معدنی حیاتی با ۱۱ کشور، از جمله ازبکستان، انجامید.
همزمان، اتحادیه اروپا نیز تلاش‌ها برای تقویت روابط با این منطقه را از سر گرفت. اواخر نوامبر گذشته، سومین مجمع اقتصادی اتحادیه اروپا-آسیای مرکزی که در ازبکستان برگزار شد، به شش توافق مهم انجامید. این توافق‌ها شامل تأمین مالی پروژه‌هایی برای نوسازی داده‌های زمین‌شناسی به‌منظور جذب سرمایه‌گذاران خصوصی و ایجاد زنجیره‌های تأمین شفاف برای مواد خام حیاتی بود، و نیز یک توافق ۳ میلیون یورویی (حدود ۳.۴ میلیون دلار) با اتحادیه اروپا و بانک اروپایی بازسازی و توسعه برای توسعه معدن‌کاری پایدار این مواد در سراسر آسیای مرکزی.
در ژوئن، عربستان سعودی و قزاقستان تفاهم‌نامه‌ای امضا کردند که هدف آن تقویت همکاری در بخش معدن، تبادل دانش در اکتشاف مواد معدنی و فناوری‌های مرتبط، و تشویق سرمایه‌گذاری‌های مشترک معدنی بود. روسیه نیز از تلاش‌های آمریکا و اتحادیه اروپا برای تضمین دسترسی به عناصر کمیاب و مواد معدنی حیاتی در آسیای مرکزی ابراز نگرانی کرده است؛ منطقه‌ای که آن را در حوزه نفوذ خود می‌داند، در زمانی که چین نیز توجه بیشتری به این منطقه نشان داده است.
میخائیل گالوزین، معاون وزیر امور خارجه روسیه، در ماه مه گفت: «ما نگران شدتی هستیم که واشنگتن با آن توافق‌ها درباره مواد معدنی حیاتی و فلزات کمیاب را پیش می‌برد.» او افزود: «این فقط درباره رقابت اقتصادی نیست، بلکه تلاشی برای بیرون راندن روسیه و ایجاد زیرساختی تحت کنترل غرب در مجاورت فوری مرزهای ماست.»
افزایش علاقه به منابع معدنی این منطقه عموماً از سوی این کشور‌ها به‌عنوان فرصتی برای تحریک رشد و متنوع‌سازی اقتصاد‌ها دیده می‌شود. با این حال، بهره‌برداری از این منابع با چالش‌های متعددی همراه است.
OECD در گزارشی در ماه مارس گفت: «سرمایه‌گذاران بالقوه به‌دلیل نبود اکتشافات زمین‌شناسی از زمان استقلال و استفاده از نظام‌های قدیمی گزارش ذخایر، داده‌های قابل اعتماد و به‌روز درباره میزان منابع در اختیار ندارند. غلبه شرکت‌های دولتی داخلی ... در این بخش و اختلافات گذشته با سرمایه‌گذاران خارجی نیز سرمایه‌گذاری را دلسرد کرده است.»
آروزهان میرکانوا، تحلیلگر ارشد در شرکت مشاوره «آوت‌پست اوراسیا»، گفت نوسازی اکتشاف یک نخستین گام حیاتی است. او گفت: «کمک فنی خارجی در به‌کارگیری فناوری‌های پیشرفته، مانند استفاده از هوش مصنوعی برای نقشه‌برداری زمین‌شناسی و دیجیتالی‌سازی داده‌ها، به بهبود مدیریت منابع و در عین حال تقویت ظرفیت محلی کمک خواهد کرد.»
او افزود که سرمایه‌گذاری‌های خارجی باید با «سود توسعه‌ای» همراه باشند؛ از جمله انتقال فناوری و ایجاد درجه‌ای از ظرفیت فرآوری در داخل کشور.
یکی از مسائل کلیدی پیش روی کشور‌های آسیای مرکزی این است که آیا کسب‌وکار مواد معدنی حیاتی به رشد اقتصادی کمک می‌کند یا وابستگی این منطقه به کشور‌های بزرگ‌تر و ثروتمندتر جهان را تداوم می‌بخشد. میرکانوا گفت: «در اقتصاد‌های نوظهور، استخراج مواد معدنی حیاتی می‌تواند وابستگی به کالا‌های خام را تشدید کند، به تخریب محیط زیست بینجامد و نابرابری‌های اجتماعی-اقتصادی را عمیق‌تر کند.» او افزود: «آسیای مرکزی در صورتی که سرمایه‌گذاری‌ها صرفاً بر استخراج منابع متمرکز بمانند، در معرض این دام‌ها قرار دارد.»
در حالی که کشور‌ها در سراسر جهان می‌کوشند بر سلطه جهانی چین در این بخش غلبه کنند، این غول آسیایی از سطح نسبتاً بالایی از خودکفایی برخوردار است. با این حال، بر اساس گزارشی تازه از مؤسسه پژوهشی لاهه، به‌ویژه در حوزه عناصر کمیاب، با مجموعه‌ای از چالش‌های پیش‌ِ رو روبه‌رو است.
فراتر از تلاش قدرت‌های رقیب برای بازآرایی زنجیره‌های تأمین دور از چین، این کشور با کاهش منابع و تشدید رقابت فناورانه جهانی نیز روبه‌رو است. یکی از پاسخ‌های ممکن به این چالش‌ها، ایجاد شراکت‌های راهبردی باثبات با مناطق نوظهور کلیدی مانند آسیای مرکزی است. نویسندگان این گزارش استدلال می‌کنند که همکاری چین می‌تواند بر حمایت از این کشور‌ها برای توسعه صنایع یکپارچه عمودی تمرکز کند؛ از اکتشاف و استخراج گرفته تا جداسازی و تولید پیشرفته، بر پایه الگویی که هم‌اکنون میان چین و قزاقستان در معدن‌کاری اورانیوم وجود دارد.
به گفته این گزارش، رویکرد چین با رفتار شرکت‌های منابع غربی در تضاد است؛ شرکت‌هایی که غالباً سود کوتاه‌مدت سهام‌داران و کاهش ریسک مقرراتی را در اولویت قرار می‌دهند. در عوض، چین می‌تواند با کشور‌های آسیای مرکزی برای ساخت مدل‌های صنعتی یکپارچه عمودی همکاری کند که معدن را به فرآوری میانی و کاربرد‌های پایین‌دستی پیوند می‌زند. گزارش می‌گوید: «توافق‌های دوجانبه چین اغلب مؤلفه‌هایی مانند انتقال فناوری، آموزش حرفه‌ای و سرمایه‌گذاری زیرساختی را در بر می‌گیرند — و همکاری را نه به‌عنوان طرحی صرفاً معاملاتی برای استخراج، بلکه به‌عنوان پروژه‌ای توسعه‌ای قاب‌بندی می‌کنند.»
به‌عنوان نشانه‌ای دیگر از این‌که کشور‌های غربی به‌دنبال راه‌هایی برای فاصله گرفتن از چین هستند، دولت ترامپ در نشست گروه هفت در فرانسه ماه گذشته پیشنهادی را برای ایجاد یک بلوک تجاری غربی در حوزه مواد معدنی حیاتی، با کف قیمتی هماهنگ برای این مواد، دوباره مطرح کرد. در حال حاضر، این مواد عموماً به‌صورت خارج از بورس و با شفافیت اندک معامله می‌شوند و به قیمت‌های چین گره خورده‌اند؛ قیمت‌هایی که به‌دلیل سلطه تولید چین، معمولاً بازار جهانی را تعیین می‌کنند.
این طرح با احتیاط از سوی اتحادیه اروپا روبه‌رو شد — مقام‌های آن نگرانی‌هایی درباره جنبه‌های مختلف این پیشنهاد، از جمله نحوه حکمرانی آینده بلوک تجاری، مطرح کردند — و نیز از سوی شرکت‌های معدنی که نسبت به قیمت‌گذاری محتاط بودند؛ چند شرکت برجسته و گروه‌های تجاری معدنی نیز با تعیین قیمت مخالفت کردند. در پایان نشست، کشور‌های گروه هفت توافق کردند برای کاهش وابستگی به چین در مواد معدنی حیاتی هماهنگ عمل کنند و برای راه‌اندازی یک پلتفرم تازه برای به‌اشتراک‌گذاری داده‌ها و افزایش ذخیره‌سازی مشترک برنامه‌ریزی کردند.
این یعنی آسیای مرکزی احتمالاً همچنان در مرکز رقابت برای تأمین این عناصر باقی خواهد ماند؛ و بسیاری از شراکت‌هایی که در ماه‌ها و سال‌های اخیر با این منطقه شکل گرفته‌اند، احتمالاً با شراکت‌های بیشتری ادامه خواهند یافت.
ناترازی بنزین حل شد
امیرعلی ابوالفتح در گفتوگو با فراز
پیامد درخواست عجیب دانشگاه علوم پزشکی از بانک‌ها
- تازه‌ها
- پربازدیدها
یک نماینده مجلس به فراز گفت:
گفت‌وگوی فراز با سخنگوی صنعت آب کشور
گزارش تصویری اختصاصی فراز از مراسم بدرقه رهبر جان‌فدا
علی باقری دبیر کل حزب اطلاح‌طلب «عهد» در گفتگو با فراز: