معمای بزرگ نفتی جنگ ایران: به نظر می‌رسد هیچ‌کس خریدار نفت نیست

دو نیروی مسلط، بازار جهانی نفت را متوازن می‌کنند: عرضه و تقاضا. جنگ ایران هر دو را برهم زده است ــ و شاید یکی را بدون امکان ترمیم ویران کرده باشد.

وضعیت عرضه همچنان یک آشفتگی کامل است. یک مازاد تاریخی نفت خام پیش از آنکه موج دیگری از نفت در ماه ژوئن وارد بازار شود، به بدترین شوک عرضه تاریخ تبدیل شد. اکنون، شدت گرفتن جنگ بار دیگر دسترسی بزرگ به نفت خلیج فارس را مسدود کرده و دوباره آشوب را به بازار تزریق کرده است.

درک وضعیت تقاضا به نحوی حتی دشوارتر است.

جهان طی پنج ماه جنگ خود را با شوک عرضه وفق داده و یاد گرفته است که چگونه بدون مصرف نفت به اندازه پیش از درگیری سر کند. ماه گذشته صد‌ها میلیون بشکه نفت سرانجام از تنگه هرمز خارج شد، اما خریداران مشتاق کمی برای آن پیدا شد. برخی از نفت خام خاورمیانه مجبور شد قبل از اینکه خریداری پیدا کند، با تخفیف‌های سنگین عرضه شود.

دلایل اینکه چرا جهان به نفت روی خوش نشان نمی‌دهد، پیچیده است.

راه حل بسیار پیچیده‌تر است.

افت شدید تقاضا

در طول سه هفته کوتاهی که تنگه هرمز (عمدتاً) بازگشایی شد، اتفاق غیرمنتظره‌ای افتاد: بیش از ۲۰۰ میلیون بشکه نفت محبوس در خلیج فارس به‌سرعت بیرون ریخت، اما خریداران با بی‌تفاوتی از کنار آن گذشتند.

به گفته همایون فلک‌شاهی، رئیس تحلیل نفت خام در مؤسسه کپلر که ترافیک دریایی و جریان‌های نفتی را ردیابی می‌کند، شرکت‌های «قطر انرژی» و «ادنوک» امارات متحده عربی مجبور شدند قبل از پیدا کردن خریدارانی در جنوب شرق آسیا، برای هر بشکه نفت خود بین ۶ تا ۹ دلار تخفیف بدهند.

فلک‌شاهی گفت بیش از ۱۸ میلیون بشکه نفت غیرایرانی که از تنگه هرمز خارج شده است، در حال حاضر روی نفتکش‌های بیرون از خلیج فارس در انتظار خریدار باقی مانده است ــ یعنی بیش از ۲.۵ برابر سطح پیش از جنگ.

ایران در فروش نفت حتی شانس کمتری نسبت به همسایگانش داشته است. ایران در هفته‌های پس از تفاهم‌نامه خود با ایالات متحده، ۷۰ میلیون بشکه نفت از تنگه خارج کرد. با وجود معافیت تحریمی موقت از سوی ایالات متحده، چین تنها خریداری بود که تمایل به خرید نشان داد؛ بنابراین ایران تمام آن نفت را به سمت چین فرستاد که بزرگ‌ترین مشتری آن قبل و در طول جنگ بود. اما چین چندان علاقه‌ای نشان نداد: به گفته کپلر، چین خرید‌های نفت ایران را در ماه گذشته به‌شدت کاهش داد ــ از حدود ۱.۵ میلیون بشکه در روز به ۶۳۰ هزار بشکه در روز.

طبق برآورد جی‌پیمورگان، در مجموع، تقاضای جهانی نفت همچنان به‌طور سرسختانه‌ای حدود ۴ میلیون بشکه در روز کمتر از زمان آغاز جنگ است.

تا حد زیادی، تقاضا به این دلیل افت کرده است که جایی برای استفاده مناسب از نفت وجود ندارد. پالایشگاه‌ها با حداکثر ظرفیت کار می‌کنند، به‌ویژه پس از آنکه ایران در طول جنگ به ۳۰ پالایشگاه خاورمیانه حمله کرد.

معادله چین

بیشتر توضیحات درباره باتلاق تقاضای نفت به یک سمت اشاره دارند: چین. کاهش تقاضای چین برای نفت جهان، فشار سنگینی بر قیمت‌های جهانی نفت وارد کرده است.

این دلیل اصلی آن است که چرا نفت خام، با وجود شوک نفتی که چندین مرتبه بزرگ‌تر از بحران‌های قبلی بود، هرگز به قیمت‌های سال ۲۰۲۲ یا رکورد ثبت‌شده در سال ۲۰۰۸ نزدیک نشد.

چین برای تأمین نفت خود تقریباً به‌طور کامل به واردات متکی است. اما براساس داده‌های شرکت تحقیقاتی «سیگنال اوشن»، واردات نفت خام این کشور در طول جنگ به‌شدت سقوط کرده و از بیش از ۱۲ میلیون بشکه در روز پیش از جنگ، به زیر ۸ میلیون بشکه در روز رسیده است.

بخشی از افت تقاضای نفت چین ممکن است ماندگار باشد. به عنوان مثال، تقاضا برای خودرو‌های برقی در این کشور در طول جنگ جهش یافت و تعداد خودرو‌های برقی در جاده‌ها یک‌سوم افزایش یافت. چین هم‌زمان محدودیت‌های سختی را بر پالایشگاه‌های خود اعمال کرد و تولید بنزین، دیزل و سوخت جت آنها را محدود ساخت.

اما داستان تقاضای چین بیشتر داستان آمادگی فوق‌العاده است تا اینکه دومین اقتصاد بزرگ جهان به نفت پشت کرده باشد.

چین پیش از جنگ ذخایر نفتی خود را افزایش داد و از آن زمان برای نیاز‌های نفتی خود به جای واردات، به آن ذخایر متکی بوده است. به گفته جولیا ژستکووا گریگزبی، استراتژیست ارشد کالا در گلدمن ساکس، این کشور با نرخ ۲ میلیون بشکه در روز در حال برداشت از ذخایر خود است، اما هنوز ۱.۹ میلیارد بشکه نفت در مخازن خود دارد که معادل ۱۱۷ روز تقاضا است.

به همین دلیل است که شرکت سیگنال اوشن برآورد می‌کند افت «واقعی» تقاضای چین در طول جنگ تنها حدود ۱.۲ میلیون بشکه در روز است ــ نه حدود ۵ میلیون بشکه‌ای که واردات آن متوقف شده است.

تقاضا چه زمانی بازخواهد گشت؟

در نهایت چین مجبور خواهد شد مخازن خود را دوباره پر کند. وقتی چین واردات خود را دوباره آغاز کند، این امر می‌تواند تقاضای قابل‌توجهی برای نفت ایجاد کند و قیمت‌ها را افزایش دهد.

بقیه جهان نیز باید در مقطعی ذخایر خود را بازسازی کنند، به‌ویژه ایالات متحده. ذخایر راهبردی نفت آمریکا در پایین‌ترین سطح خود از زمان آغاز پرکردن آن توسط دولت ریگان در سال ۱۹۸۳ قرار دارد. آژانس بین‌المللی انرژی برای مقابله با شوک عرضه متعهد شد ذخایر اضطراری جهانی را به میزان بی‌سابقه ۴۰۰ میلیون بشکه کاهش دهد که این امر خلاء عرضه عظیمی ایجاد می‌کند که باید پر شود.

مشخص نیست که چه زمانی ممکن است این بازگشت تقاضا رخ دهد ــ و به نظر می‌رسد هیچ‌کس در این باره اتفاق نظر ندارد.

گلدمن ساکس معتقد است این اتفاق می‌تواند به‌زودی رخ دهد، زیرا پکن متعهد به حفظ بستر‌های ذخیره‌سازی قوی است. آژانس بین‌المللی انرژی پیش‌بینی کرده است که تقاضای نفت در سال ۲۰۲۶ کاهش خواهد یافت. اوپک معتقد است تقاضا افزایش می‌یابد. جی‌پیمورگان بر این باور است که تقاضا ثابت خواهد ماند. سایر کارشناسان صنعت شکست را پذیرفته‌اند و اشاره می‌کنند که اندازه‌گیری و پیش‌بینی تقاضا فوق‌العاده دشوار است.

نیل اتکینسون، پژوهشگر مهمان در مرکز ملی تحلیل انرژی گفت: «وضعیت در رابطه با تنگه هرمز آن‌قدر بی‌ثبات است که چشم‌انداز من تقریباً روزانه همراه با جریان اخبار تغییر می‌کند.»

برای خریداران محتمل دشوار است که بدانند آیا زمان مناسبی برای شروع مجدد خرید نفت است یا خیر. تردد نفتی از طریق تنگه بار دیگر به‌شدت کاهش یافته است و با تشدید روزافزون وضعیت در خاورمیانه، قیمت نفت همچنان بالا می‌رود. نفت خام برنت روز دوشنبه برای نخستین بار در بیش از یک ماه گذشته، برای مدت کوتاهی به ۹۰ دلار در هر بشکه رسید.

ماهیت نوسانی و «گاه‌وبی‌گاه» درگیری می‌تواند بازگشت تقاضای نفت را باز هم به تأخیر بیندازد.

کیران تامپکینز، اقتصاددان ارشد کالا در کپیتال اقتصاد گفت: «برای بهبود تقاضا، فکر می‌کنم خریداران باید شاهد توافق و راه‌حلی معنا‌دار میان آمریکا و ایران باشند که این اطمینان را ایجاد کند که توافق پایدار خواهد بود.»

بنابراین کشور‌ها فعلاً با برداشت از ذخایر خود احساس راحتی می‌کنند؛ حداقل تا زمانی که این ذخایر دوام داشته باشند.