عراق در میانه جنگ آمریکا و ایران؛ نخست‌وزیر جدید بر خروج نیرو‌ها و «تعامل اقتصادی» تکیه دارد

هر نخست‌وزیر عراقی از زمان سقوط صدام حسین، همان مأموریت ناممکن را به ارث برده است: قانع کردن واشینگتن که عراق کاملاً به مدار ایران نمی‌لغزد و هم‌زمان قانع کردن تهران که عراق به یک پایگاه آمریکایی تبدیل نمی‌شود.

نخست‌وزیر جدید عراق اکنون این چالش را در دشوارترین شرایط ممکن پیش رو دارد. ایالات متحده و ایران در جنگ هستند و عراق میان آنها قرار گرفته است. وقتی هفته گذشته در جریان سفر علی‌الزیدی به واشینگتن دی. سی. با او دیدار کردم، سفری که شامل حضور در دفتر بیضی با پرزیدنت ترامپ بود، به دنبال نشانه‌هایی بودم که آیا راهبرد عراق تغییر کرده است یا نه. اما در عوض، همان روایت آشنا را شنیدم: نیرو‌های آمریکایی کمتر؛ کسب‌وکار آمریکایی بیشتر.

او در مصاحبه‌ای نادر که با تدابیر امنیتی شدید در مرکز واشینگتن انجام شد، به من گفت: «حضور نظامی باعث ایجاد پیوند میان جوامع نمی‌شود. تعامل اقتصادی این کار را می‌کند.»

این آرمان با واقعیتی دشوار روبه‌رو است. حدود ۲۰۰۰ نیروی آمریکایی همچنان در عراق حضور دارند و به نیرو‌های امنیتی عراق در نبرد با داعش مشاوره می‌دهند. در همین حال، ده‌ها شبه‌نظامی مورد حمایت ایران در سراسر عراق فعال‌اند، با وجود وعده‌های مکرر دولت برای آوردن آنها زیر کنترل دولت. بر اساس برنامه فعلی، نیرو‌های آمریکایی قرار است تا پایان سپتامبر عراق را ترک کنند و این موضوع به‌طور نمادین به جنگ ۲۳ ساله آمریکا در عراق پایان خواهد داد. با این حال، بسیاری از کارشناسانی که با آنها گفت‌و‌گو کردم بدبین بودند و یادآور شدند که اگر پس از فروپاشی آتش‌بس اخیر، نبرد میان واشینگتن و تهران تشدید شود، همین نیرو‌ها از نظر راهبردی در موقعیتی قرار می‌گیرند که می‌توانند حضور آمریکا در خاورمیانه را تقویت کنند، هرچند در عین حال از آسیب‌پذیرترین اهداف حمله نیز هستند.

در حوالی زمانی که الزیدی و من در واشینگتن صحبت می‌کردیم، خبر مرگ سه نفر از نظامیان آمریکا در حوادثی در اردن و عراق منتشر شد که نشان می‌داد عراق چقدر سریع می‌تواند دوباره به کانون درگیری بدل شود. الزیدی به من گفت ترامپ «تمایل داشت ضربه‌ای سخت» به ایران وارد کند، پس از روز‌ها حملات تلافی‌جویانه، هرچند از توضیح درباره جزئیات آن یا این‌که آیا شامل نیرو‌های زمینی می‌شد، خودداری کرد. او فقط گفت ترامپ نظر او را خواسته و او توصیه کرده که انتقام به تعویق بیفتد.

او گفت: «ترامپ نارضایتی خود را ابراز کرد و گفت با وجود توافقی که با ایرانی‌ها حاصل شد، آنها به آن پایبند نماندند، احساسی که ایرانی‌ها هم نسبت به آمریکا داشتند.» او افزود: «همیشه می‌شود بعداً به زور متوسل شد، اما مذاکره مهم است.» یک مقام آمریکایی درباره این گفت‌و‌گو میان ترامپ و الزیدی اظهارنظر نکرد، اما در بیانیه‌ای گفت: «این ضربات ویرانگر ادامه خواهد یافت تا زمانی که رئیس‌جمهور خلاف آن را تشخیص دهد.» این مقام اضافه کرد که گفت‌و‌گو‌ها میان آمریکا و ایران ادامه دارد.

در دو دهه گذشته، ایران نفوذ خود را در عراق از طریق احزاب سیاسی، پیوند‌های اقتصادی و گروه‌های مسلح وابسته به نیرو‌های بسیج مردمی افزایش داده است. در همین حال، آمریکا آموزش نظامی و پشتیبانی اطلاعاتی علیه بقایای داعش ارائه می‌دهد و از طریق شبکه بانکی مبتنی بر دلار، نقشی کلیدی در دسترسی عراق به نظام مالی جهانی دارد. مقام‌های آمریکایی به من گفتند اطلاعات عراق در عملیات آمریکا برای کشتن قاسم سلیمانی، ژنرال ایرانی، در بیرون فرودگاه بغداد در ژانویه ۲۰۲۰ نقش مهمی داشته است؛ دستاوردی نظامی از دوره نخست ترامپ که او هنوز هم آن را جشن می‌گیرد. عراق هرگونه دخالت را رد کرده است. اما آن حمله بحران روابط آمریکا و عراق را برانگیخت و خواسته‌های جناح‌های قدرتمند عراقی برای اخراج کامل نیرو‌های آمریکایی را تقویت کرد.

عراق برای واشینگتن دلایلی دارد که بسیار فراتر از بغداد می‌رود. نیرو‌های آمریکایی مستقر در آنجا پشتیبانی لجستیکی و اطلاعاتی به نیرو‌های امنیتی عراق می‌دهند و پایگاه‌های آنها را به اهداف مکرر هر زمان که تنش‌ها با ایران بالا می‌گیرد، تبدیل می‌کنند. هر تشدید تنش همان پرسش را دوباره مطرح می‌کند: آیا بغداد می‌تواند شبه‌نظامیان را خلع سلاح کند، شبه‌نظامیانی که بیشترشان از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران دستور می‌گیرند؟ الزیدی بار‌ها با صدایی بلند و خشمگین تأکید کرد که «هیچ گزینه‌ای جز تسلیم سلاح وجود ندارد.» او آماده پذیرش یک کشور شکست‌خورده نیست.

درباره تقریباً هر موضوعی که طی دو دهه گذشته واشینگتن را درباره عراق ناامید کرده است - فساد، شبه‌نظامیان، حاکمیت و نفوذ ایران - الزیدی مدعی شد که اوضاع در حال تغییر است. با این حال، هر وعده‌ای پژواک قول‌هایی بود که تقریباً همه نخست‌وزیران عراقی پیش از او داده بودند. او این را پذیرفت، اما اصرار داشت که برخی از برخورد‌های اولیه‌اش با مقام‌های فاسد موفق بوده و نشان می‌دهد این بار ماجرا متفاوت است.

الزیدی ۴۱ ساله، جوان‌ترین نخست‌وزیر عراق است. او یک تازه‌وارد سیاسی و بازرگان میلیونر است و به نسلی تعلق دارد که جنگ‌هایی آن را شکل داده‌اند که عراق مدرن را بازسازی کردند. او در دوران جنگ ایران و عراق در دهه ۱۹۸۰ به دنیا آمد، زمانی که صدام تلاش می‌کرد از آشوب سیاسی پس از انقلاب اسلامی ۱۹۷۹ در ایران بهره ببرد. صدام سال بعد به ایران حمله کرد، با این فرض که ارتش تهران از ناآرامی داخلی تضعیف شده است. اما نیرو‌های عراقی با مقاومت شدید ایران روبه‌رو شدند و جنگ حدود هشت سال طول کشید، صد‌ها هزار سرباز از هر دو طرف را کشت و اقتصاد هر دو کشور را ویران کرد.

تقابل امروز، میان آمریکا و اسرائیل از یک سو و ایران از سوی دیگر، کشتیرانی تجاری و عرضه جهانی انرژی را به اهداف اصلی تبدیل کرده و نفتکش‌ها بار دیگر، همانند ۴۰ سال پیش، در میانه آتش متقابل گرفتار شده‌اند. وقتی از الزیدی پرسیدم عراق از جنگ خود با ایران چه آموخته، پاسخ او تکان‌دهنده بود: «حتی برنده هم می‌بازد»، در حالی که از ویپش پک می‌زد.

این پاسخ تجربه عراق را بازتاب می‌داد. جنگ ایران و عراق بدون پیروزی قاطع پایان یافت، اما عراق را با بدهی سنگین، ضعف سیاسی و زخم‌های اجتماعی باقی گذاشت. این بار سنگین زمینه‌ساز حمله صدام به کویت در اوت ۱۹۹۰ شد؛ حمله‌ای که جنگ خلیج فارس را رقم زد و در نهایت به زنجیره رخداد‌هایی انجامید که به تهاجم آمریکا به عراق در سال ۲۰۰۳ رسید، زمانی که الزیدی ۱۸ ساله بود. برکناری صدام توسط آمریکا با ظهور شبه‌نظامیانی همراه شد که وابستگی ایدئولوژیک، امنیتی و اقتصادی عمیقی به تهران داشتند.

الزیدی به من گفت عراق باید «نقطه تلاقی، نه مکانی برای خصومت» میان آمریکا و ایران باشد. او معتقد است کشورش می‌تواند این شکاف را با خروج نیرو‌های آمریکایی و سپس اطمینان از خلع سلاح هر گروه شبه‌نظامی یاغی پر کند. او اصرار داشت که پاسخ مشکلات عراق، فرصت اقتصادی است: اگر مردم احساس کنند آینده‌ای دارند، به سمت جنگ یا فرقه‌گرایی نمی‌روند. او پذیرفت که احتمالاً با مقاومت روبه‌رو خواهد شد و گفت ممکن است در راه تحقق این هدف کشته شود. او گفت: «ما به کمتر از این رضایت نمی‌دهیم.»

در طول گفت‌وگوی ما که به زبان عربی انجام شد، الزیدی بیشتر شبیه یک مدیرعامل بود که برنامه‌ای برای نجات یک شرکت ارائه می‌دهد تا یک سیاستمدار حرفه‌ای. عراق منابع دارد. آمریکا سرمایه و فناوری دارد. اگر سربازان با سرمایه‌گذاران جایگزین شوند، رابطه پایدار می‌شود.

اما نشانه‌های بهبود در سال گذشته با جدیدترین درگیری از بین رفت؛ درگیری‌ای که مسیر‌های تجاری را مختل کرد، بودجه عمومی را تحت فشار گذاشت و صندوق بین‌المللی پول را واداشت پیش‌بینی کند اقتصاد عراق امسال ۶.۸ درصد کوچک شود. الزیدی به توافق‌های جدید انرژی که در واشینگتن امضا شده‌اند اشاره کرد تا نشان دهد سرمایه‌گذاران باید فراتر از جنگ را ببینند. اما او همچنین پذیرفت که اقتصاد کشورش به‌شدت از بسته شدن تنگه هرمز آسیب دیده و گفت عراق حدود ۵۰ میلیارد دلار درآمد را به‌دلیل توقف صادرات نفت از دست داده است.

الزیدی در اواخر آوریل، پس از ماه‌ها بن‌بست سیاسی، به‌عنوان نامزد سازش برای نخست‌وزیری ظاهر شد. او وعده داده حقوق دولتی نگیرد، حزب سیاسی تشکیل ندهد و فقط یک دوره چهارساله خدمت کند. از زمان آغاز به کار، او این وعده‌ها را با یورش‌های پر سر و صدای ضد فساد همراه کرده است، از جمله بازداشت ده‌ها مقام در ژوئن، از جمله معاون وزیر نفت، در «منطقه سبز» بغداد، منطقه به‌شدت مستحکم در مرکز بغداد که اکنون تحت کنترل دولت عراق است.

پیش از ورود به سیاست، او امپراتوری تجاری خود را در حوزه‌های کشاورزی، لجستیک و انرژی ساخته بود. بانکی که او رئیس هیئت‌مدیره آن بود، بعداً پس از آن‌که مقام‌های آمریکایی نسبت به اتهام پولشویی مرتبط با ایران ابراز نگرانی کردند، دسترسی خود به تراکنش‌های دلاری را از دست داد. ترامپ که هنگام دیدار هفته گذشته الزیدی را «خوش‌تیپ» توصیف کرد، ظاهراً نسبت به رهبری که به زبان سرمایه‌گذاری سخن می‌گوید نه ایدئولوژی، نظر مثبتی دارد. الزیدی عراق را پیش از هر چیز یک فرصت تجاری معرفی می‌کند، هرچند از واژه «معامله» پرهیز می‌کند و می‌گوید سرمایه‌گذاری به‌طور طبیعی دنبال می‌شود، چون دو کشور می‌خواهند با هم کار کنند.

او افزود: «ما در حال بررسی یک مشارکت سرمایه‌گذاری میان عراق و آمریکا هستیم که ۳۰ سال را دربر بگیرد.» او گفت: «جنگ ممکن است در عرض چند ماه، چند روز یا حتی چند ساعت پایان یابد - این به سیاستمداران بستگی دارد.»

ظهور خود الزیدی در قدرت، بازتاب نفوذ پایدار واشینگتن است. پس از ماه‌ها فلج سیاسی، نوری المالکی، نخست‌وزیر پیشین و تندروی بانفوذ با روابط نزدیک با ایران، اوایل امسال کنار گذاشته شد، پس از آن‌که ترامپ علناً تهدید کرد اگر المالکی به قدرت بازگردد، کمک‌های آمریکا را قطع می‌کند. الزیدی به‌عنوان گزینه جایگزین مطرح شد، چون برای جناح‌های رقیب عراقی قابل‌قبول بود و مهم‌تر از آن، بعید بود با مقاومت واشینگتن روبه‌رو شود. چالش او اکنون این است که ثابت کند سازش سیاسی می‌تواند به اقتدار واقعی بر دولتی تبدیل شود که در آن بسیاری از بازیگران مسلح همچنان خارج از کنترل دولت عمل می‌کنند.

الزیدی تعهد کرده است که تا ۳۰ سپتامبر، گروه‌های مسلح مستقل یا سلاح‌های خود را تحویل دهند یا در نیرو‌های امنیتی رسمی عراق ادغام شوند. ماه‌های آینده مشخص خواهد کرد که آیا چشم‌انداز الزیدی در برخورد با کهن‌ترین واقعیت منطقه دوام می‌آورد یا نه: عراق به‌ندرت می‌تواند جنگ‌هایی را که آینده‌اش را شکل می‌دهند، خودش انتخاب کند.