بن‌بست ناپایدار یمن

خشونت‌های اخیر در یمن و تشدید تنش‌ها میان عربستان سعودی و انصارالله، نگرانی‌ها را درباره فروپاشی آتش‌بس چهارساله افزایش داده است. با وجود حملات موشکی متقابل، اعلام محاصره کامل دریایی و تهدید زیرساخت‌های نفتی، هر دو طرف همچنان تمایلی به بازگشت به جنگ تمام‌عیار ندارند و به دنبال مدیریت شرایط در سایه موازنه‌های جدید قدرت در منطقه هستند.

خشونت‌های اخیر در یمن نگرانی‌هایی را ایجاد کرده است که ممکن است آتش‌بس چهارساله میان ائتلاف تحت رهبری عربستان سعودی و انصارالله، جنبش سیاسی حوثی‌ها، فرو بپاشد. در ۱۳ ژوئیه، عربستان سعودی به نمایندگی از دولت به‌رسمیت‌شناخته‌شده بین‌المللی در عدن، فرودگاه بین‌المللی صنعا را هدف قرار داد که این اقدام، انصارالله را بر آن داشت تا با حملات موشکی به فرودگاه بین‌المللی اب‌ها در جنوب عربستان سعودی تلافی کند. عبدالملک الحوثی، رهبر انصارالله، متعاقباً تأسیسات نفتی عربستان را تهدید کرد. در ۲۰ ژوئیه، سخنگوی نظامی انصارالله در واکنش به محاصره مناطق تحت کنترل حوثی‌ها توسط سعودی‌ها، محاصره کامل عربستان سعودی را اعلام کرد. دولت عدن پاسخ داد که صادرات نفت از مناطق تحت کنترل خود در جنوب یمن را که از زمان آسیب رساندن انصارالله به تأسیسات صادرات نفت در سال ۲۰۲۲ متوقف شده بود، ازسر خواهد گرفت. تا روز چهارشنبه، چهار کشتی مسیر خود را تغییر داده و به‌جای پذیرش خطر عبور از تنگه، به‌سمت شمال و به‌سوی کانال سوئز حرکت کردند.

بااین‌حال، علی‌رغم این تشدید تنش، هیچ‌یک از طرفین مایل به بازگشت به جنگ تمام‌عیار نیستند.

این تبادل آتش و تهدید‌ها در پی تغییری محسوس در توازن قدرت منطقه‌ای پس از موفقیت ایران در جنگ با ایالات متحده و اسرائیل صورت گرفت. انصارالله در تلاش برای بهره‌برداری از دستاورد‌های متحد خود، در ۳ ژوئیه از یک پرواز تجاری ایرانی به صنعا استقبال کرد که پس از آن، هیئت حوثی‌ها را برای مراسم تشییع جنازه آیت‌الله علی خامنه‌ای، رهبر فقید ایران، به تهران منتقل کرد. این نخستین پرواز تجاری بین صنعا و تهران در حدود یک دهه گذشته بود، چراکه عربستان سعودی ترافیک هوایی و دریایی از و به مناطق تحت کنترل حوثی‌ها را محدود کرده است.

این پرواز از خط قرمز ریاض عبور کرد. عربستان سعودی بیم آن دارد که پرواز‌های منظم بین صنعا و تهران، قدرت بالفعل انصارالله و روابط آنها با تهران را تقویت کند. پس از آنکه انصارالله از پذیرش درخواست‌ها مبنی بر عدم بازگشت هواپیما به یمن خودداری کرد، عربستان سعودی باند فرودگاه صنعا را بمباران کرد. اما ریاض پس از اعمال این خط قرمز، ظاهراً تمایلی به تشدید بیشتر ندارد. در عوض، ریاض به دنبال یک مصالحه جزئی برآمد: در ۱۷ ژوئیه، اردن از ازسرگیری پرواز‌های تجاری بین صنعا و امان خبر داد، اقدامی که مورد استقبال ریاض و صنعا قرار گرفت. بااین‌حال، اعلامیه بعدی انصارالله مبنی بر محاصره کامل عربستان سعودی نشان می‌دهد که این امتیازات کمتر از خواسته‌های آنها بوده است.

بااین‌وجود، رهبران سعودی و حوثی‌ها هر دو دلایل خوبی برای اجتناب از تشدید تنش دارند. عربستان سعودی خواهان ورود گردشگران است، نه موشک. نگرانی از اینکه حملات حوثی‌ها بتواند سرمایه‌گذاران و مسافران مورد نیاز برای تحول اقتصاد عربستان تحت «چشم‌انداز ۲۰۳۰» را بترساند، همان چیزی بود که محمد بن سلمان، ولیعهد سعودی، را وادار کرد در سال ۲۰۲۲ با آتش‌بس موافقت کند. عربستان سعودی پس از هفت سال ناکامی در بیرون راندن نیرو‌های حوثی -که شامل محاصره‌ای ویرانگر بود که جان دست‌کم ۸۵ هزار کودک زیر ۵ سال را گرفت- اکنون به‌جای بازگشت به جنگ، به دنبال مدیریت همسایه جنوبی خود است.

حوثی‌ها نیز به همین ترتیب مایل به اجتناب از جنگ همه‌جانبه هستند. دو توضیح برای خویشتن‌داری ظاهری آنها وجود دارد: برخلاف حملات به اسرائیل که باعث تقویت مشروعیت این گروه در داخل و خارج شد، پیوستن به جنگ از طرف ایران در داخل یمن بازخورد مثبتی نخواهد داشت. صنعا همچنین مایل به اجتناب از ازسرگیری بمباران‌های ایالات متحده است: اگرچه آنها در برابر عملیات «رافت رایدر» مقاومت کردند، اما متحمل خساراتی شدند.

علی‌رغم لفاظی‌های جنگ‌طلبانه، هدف اصلی انصارالله افزایش فشار بر عربستان سعودی برای اجرای نقشه راه سازمان ملل است که در دسامبر ۲۰۲۳ ترسیم شد. این نقشه راه شامل بازگشایی فرودگاه صنعا و بندر حدیده، ازسرگیری صادرات نفت و گاز، و پرداخت حقوق بخش عمومی است. انصارالله می‌خواهد محدودیت‌های جاری بر آزادی تردد به داخل قلمرو خود را که ریاض برای جلوگیری از ارسال تسلیحات توسط ایران توجیه می‌کند، بردارد؛ سلاح‌هایی که بسیاری از آنها علی‌رغم محدودیت‌ها به قلمرو حوثی‌ها می‌رسند.

فرایند سازمان ملل پس از حملات حوثی‌ها به کشتیرانی دریای سرخ و اسرائیل در اواخر سال ۲۰۲۳ تا حد زیادی به حالت تعلیق درآمد. طبق شرایط اصلی نقشه راه سازمان ملل، عربستان سعودی علاوه بر لغو محاصره، توافق کرده بود که بسیاری از حقوق کارکنان بخش عمومی، از جمله در مناطق تحت کنترل حوثی‌ها را بپردازد. پس از آنکه دولت ترامپ در مارس ۲۰۲۵ انصارالله را به‌عنوان یک سازمان تروریستی خارجی تعیین کرد، چنین پرداخت‌هایی با قوانین ایالات متحده مغایرت پیدا کرد. درحالی‌که ریاض حمایت قابل‌توجهی از دولت عدن انجام می‌دهد -اوایل امسال متعهد به پرداخت یک میلیارد دلار برای پوشش حقوق بخش عمومی شد- در حال حاضر نمی‌تواند وجوهی را به مناطق تحت کنترل حوثی‌ها ارسال کند. با توجه به تعیین وضعیت انصارالله، مشخص نیست عربستان سعودی چگونه می‌تواند نقشه راه را اجرا کند: حوثی‌ها ممکن است تصور کنند که ریاض می‌تواند واشنگتن را برای لغو این تعیین وضعیت متقاعد کند.

اکنون، هر دو طرف امیدوارند مواضع چانه‌زنی خود را تقویت کنند. اوایل امسال، عربستان سعودی امیدوار بود که تحولات به‌نفع آنها تغییر کند. در اوایل سال ۲۰۲۶، به نظر می‌رسید که ریاض پس از سال‌ها ضعف و تفرقه، کنترل خود را بر ائتلاف ضدحوثی در یمن تحکیم کرده است. عربستان سعودی پس از رویارویی نمایشی با نیرو‌های جدایی‌طلب تحت حمایت امارات متحده عربی در سال ۲۰۲۵، مسئولیت کامل دولت عدن را بر عهده گرفت. بااین‌حال، به‌دلیل ناامیدی‌های مداوم در میان جدایی‌طلبان که بخشی از آن ناشی از کاهش خدمات اولیه مانند آب و برق در جنوب یمن است، ائتلافی از نیرو‌های یمنی ضدحوثی هنوز نتوانسته است منسجم شود. عمرو البیض، پسر آخرین رئیس‌جمهور یمن جنوبی سابق و از چهره‌های برجسته جدایی‌طلب، در شبکه اجتماعی ایکس نوشت که اقدام نظامی عربستان علیه امارات و جدایی‌طلبان، به‌طور غیرعاقلانه‌ای موقعیت آنها را در برابر حوثی‌ها تضعیف کرده است.

برای یمنی‌ها، این امر احتمالاً بدون هیچ تغییر عمده‌ای در توازن قدرت، رنج بیشتری به همراه خواهد داشت. در پی خشونت‌های اخیر، تبادل زندانیان میان نزدیک به ۱۷۰۰ اسیر که با میانجیگری سازمان ملل انجام شد و هانس گروندبرگ، فرستاده ویژه سازمان ملل، آن را گامی کلیدی در اعتمادسازی خواند، به تعویق افتاد، اگرچه هر دو طرف ادعا می‌کنند که همچنان به آن متعهد هستند. در همین حال، تلفات انسانی ویرانگر این درگیری همچنان پابرجاست. یمن یکی از بزرگ‌ترین بحران‌های ناامنی غذایی در جهان است؛ شرایط قحطی در بخش‌هایی از قلمرو تحت کنترل حوثی‌ها وجود دارد و نزدیک به نیمی از جمعیت در مناطق تحت کنترل دولت عدن با ناامنی غذایی حاد رو‌به‌رو هستند. بااین‌حال، طرح پاسخ بشردوستانه یمن در سال ۲۰۲۵ تنها ۶۸۸ میلیون دلار دریافت کرد، که حدود یک‌چهارم از ۲.۴۸ میلیارد دلار درخواست‌شده است؛ پایین‌ترین سطح تأمین مالی در ۱۰ سال گذشته. در همین حال، بسته شدن تنگه هرمز قیمت مواد غذایی، سوخت و کود را افزایش می‌دهد، درحالی‌که کاهش کمک‌های بشردوستانه توسط ایالات متحده، بریتانیا و آلمان، میلیون‌ها نفر را به فاجعه نزدیک‌تر می‌کند.

صلح پایدار در یمن با تبادل دوباره بمب‌ها و موشک‌ها، یا با توهم اینکه یک طرف می‌تواند در نهایت راه‌حل نظامی را تحمیل کند، تأمین نخواهد شد. تشدید تنش در ژوئیه نشان داد که آتش‌بس همچنان شکننده است، اما نه ریاض و نه حوثی‌ها معتقد نیستند که بازگشت به جنگ تمام‌عیار در خدمت منافع بلندمدت آنهاست. درحالی‌که فروپاشی نمایشی به درگیری سراسری همچنان ممکن است، محتمل‌ترین نتیجه، تعادلی طولانی‌مدت از خشونت‌های دوره‌ای، فلج سیاسی و افول بشردوستانه است.