از توافق آتش‌بس آمریکا و ایران چه باقی مانده است؟

وقتی ایالات متحده و ایران ماه گذشته برای باز نگه داشتن تنگه هرمز به توافق آتش‌بس رسیدند، رئیس‌جمهور ترامپ به سرعت آن را یک پیروزی اعلام کرد. آقای ترامپ در شبکه‌های اجتماعی نوشت: «این توافق بزرگ، صلح و امنیت را برای کل منطقه به همراه خواهد آورد.»

این توافق موقت که در یک یادداشت تفاهم مورخ ۱۷ ژوئن ترسیم شد، ضرب‌الاجلی ۶۰ روزه برای مذاکره درباره محدودیت‌های برنامه هسته‌ای ایران در ازای کاهش فشار اقتصادی تعیین می‌کرد. اما در عرض چند هفته، تقریباً همه ۱۴ بند توافق نقض شد و حتی خودِ رئیس‌جمهور نیز آن را «تمام‌شده» اعلام کرده است.

این‌جا وضعیت کنونی است:

بند ۱

ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران و متحدانشان در جنگ جاری، با امضای این یادداشت تفاهم، پایان فوری و دائمی عملیات نظامی در همه جبهه‌ها، از جمله در لبنان، را اعلام می‌کنند و از این پس تعهد می‌دهند که هیچ جنگ یا عملیات نظامی علیه یکدیگر آغاز نکنند و از تهدید یا استفاده از زور علیه یکدیگر خودداری کنند و تمامیت ارضی و حاکمیت لبنان را تضمین نمایند. توافق نهایی، پایان دائمی جنگ در همه جبهه‌ها، از جمله در لبنان، و سایر مفاد این بند را تأیید خواهد کرد.

عملیات نظامی همچنان در چندین جبهه ادامه دارد و ایران روز پنجشنبه یک پیشنهاد تازه آمریکا برای آتش‌بس را رد کرد. در ۱۳ روز پیاپی در همین ماه، ایالات متحده به ایران حمله کرد.

در لبنان، آتش‌بس پیشروی نظامی اسرائیل را مهار کرده، اما باعث عقب‌نشینی اسرائیل نشده است. اسرائیل همچنان به آنچه اهداف حزب‌الله می‌خواند حمله می‌کند؛ حزب‌الله نیز به نیرو‌های اسرائیلی در بخش‌های زیادی از جنوب لبنان حمله کرده است.

بند ۲

ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران تعهد می‌کنند به حاکمیت و تمامیت ارضی یکدیگر احترام بگذارند و از دخالت در امور داخلی یکدیگر خودداری کنند.

ایران در پاسخ به حملات آمریکا، کشور‌هایی در خاورمیانه را که میزبان نیرو‌های آمریکایی هستند هدف قرار داده است؛ ۱۸ نفر از این نیرو‌ها از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه کشته شده‌اند. برخی مقام‌های ایرانی اخیراً خواستار ترور آقای ترامپ شده‌اند.

بند ۳

ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران متعهد می‌شوند که مذاکرات را ظرف حداکثر ۶۰ روز، با امکان تمدید با توافق متقابل، آغاز و به توافق نهایی برسانند.

این امر هر روز کمتر محتمل به نظر می‌رسد. مهلت ۶۰ روزه اکنون فقط سه هفته دیگر فاصله دارد و هیچ نشانه‌ای از مذاکرات جدی دیده نمی‌شود. مارکو روبیو، وزیر خارجه، این هفته گفت: «مشکلی که الان داریم این است که آنها در گفت‌و‌گو‌ها جدی نیستند. اگر جدی باشند، ما هم جدی هستیم. اگر جدی نباشند، ما آنچه را لازم است برای حفاظت از منافع خودمان و همچنین منافع متحدانمان انجام خواهیم داد.»

بند ۴

بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم، ایالات متحده آمریکا آغاز به برچیدن محاصره دریایی خود و هرگونه اختلال یا مانع علیه جمهوری اسلامی ایران خواهد کرد و ظرف ۳۰ روز محاصره دریایی را به‌طور کامل پایان خواهد داد. در این مدت، تردد کشتی‌ها متناسب با حجم تردد پیش از جنگ، که جمهوری اسلامی ایران آن را بازمی‌گرداند، خواهد بود. ایالات متحده آمریکا همچنین متعهد می‌شود که ظرف ۳۰ روز پس از توافق نهایی، نیرو‌های خود را از نزدیکی جمهوری اسلامی ایران خارج کند.

محاصره دریایی آمریکا در ۱۳ ژوئیه، در آنچه دولت ترامپ آن را پاسخی به حملات ایران به کشتی‌های تجاری نفت و گاز در تنگه هرمز یک هفته پیش از آن توصیف کرد، دوباره برقرار شد. تهران مسئولیت آن حملات را نپذیرفت و ایالات متحده را به نقض آتش‌بس با حملات نظامی و بازگرداندن تحریم‌ها بر فروش نفت متهم کرد.

بند ۵

با امضای این یادداشت تفاهم، جمهوری اسلامی ایران با به‌کارگیری بهترین تلاش‌های خود، برای عبور ایمن کشتی‌های تجاری بدون دریافت هیچ‌گونه هزینه، فقط برای ۶۰ روز، از خلیج فارس به دریای عمان و بالعکس، ترتیبات لازم را فراهم خواهد کرد. تردد کشتی‌های تجاری فوراً آغاز خواهد شد و با توجه به نیاز به برطرف کردن موانع فنی و نظامی و مین‌روبی توسط جمهوری اسلامی ایران، ظرف ۳۰ روز برقرار خواهد شد. جمهوری اسلامی ایران همچنین با سلطان‌نشین عمان درباره تعیین سازوکار آینده اداره و خدمات دریایی در تنگه هرمز، در گفت‌و‌گو با دیگر کشور‌های ساحلی خلیج فارس و بر پایه حقوق بین‌المللِ قابل اجرا و حقوق حاکمیتی کشور‌های ساحلی تنگه هرمز، رایزنی خواهد کرد.

حملات، بیشتر ترافیک تجاری را از عبور از تنگه هرمز ترسانده است. بر اساس آخرین داده‌های موجود از شرکت ردیابی دریایی Kpler، روز پنجشنبه تنها شش کشتی جرأت عبور از این تنگه را داشتند؛ کمترین تعداد در هفته‌های اخیر در مقایسه با حدود ۱۳۰ کشتی تجاری که پیش از این در هر روز از آن عبور می‌کردند.

بند ۶

ایالات متحده آمریکا با شرکای منطقه‌ای خود متعهد می‌شود طرحی قطعی و مورد توافق متقابل را با دست‌کم ۳۰۰ میلیارد دلار برای بازسازی و توسعه اقتصادی جمهوری اسلامی ایران تدوین کند. سازوکار اجرای این طرح به‌عنوان بخشی از توافق نهایی ظرف ۶۰ روز نهایی خواهد شد. تمامی مجوزها، معافیت‌ها و اجازه‌نامه‌های لازم برای تراکنش‌های مالی مربوطه توسط ایالات متحده آمریکا صادر خواهد شد.

جی. دی. ونس، معاون رئیس‌جمهور، گفت بودجه بازسازی تنها در صورتی از سوی سرمایه‌گذاران منطقه‌ای تأمین خواهد شد که ایران «برنامه هسته‌ای خود را متوقف کند، ذخیره مواد غنی‌شده‌اش را پایان دهد و واقعاً نسبت به یک رژیم بازرسی و اجرای مقررات باز باشد». به بیان دیگر، تلاش‌های بازسازی تا زمانی که دشوارترین مسئله ــ برنامه هسته‌ای ایران ــ حل نشود، به احتمال زیاد پیشرفت چندانی نخواهد کرد.

بند ۷

ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شود همه انواع تحریم‌ها علیه جمهوری اسلامی ایران، از جمله قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل، قطعنامه‌های هیئت حکام آژانس بین‌المللی انرژی اتمی و همه تحریم‌های یک‌جانبه آمریکا، چه اولیه و چه ثانویه، را در یک جدول زمانی مورد توافق، به‌عنوان بخشی از توافق نهایی لغو کند. جمهوری اسلامی ایران و ایالات متحده آمریکا اهمیت حیاتی موضوع پایان تحریم‌ها را که در بالا ذکر شد به رسمیت می‌شناسند و قصد خود را برای پرداختن فوری به این مسائل در مذاکرات، به‌منظور دستیابی به توافق متقابل درباره آنها، ابراز می‌کنند.

چند روز پس از امضای این یادداشت تفاهم، ایالات متحده یک مجوز عمومی صادر کرد که به ایران اجازه می‌داد به مدت دو ماه، در حالی که مذاکرات صلح در جریان بود، نفت تولید، فروش و تحویل دهد. اما در ۷ ژوئیه، پس از آنکه سه کشتی در تنگه هرمز مورد حمله قرار گرفتند، تحریم‌های اقتصادی را دوباره اعمال کرد.

بند ۸

جمهوری اسلامی ایران تأیید می‌کند که به‌دنبال تحصیل یا توسعه سلاح هسته‌ای نخواهد رفت. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران توافق کرده‌اند که سرنوشت مواد غنی‌شده انباشته‌شده را طبق سازوکاری که با توافق متقابل و مطابق جدول زمانی مندرج در بند ۷ تعیین می‌شود، حل‌وفصل کنند؛ حداقل روش مورد نظر، رقیق‌سازی در محل تحت نظارت آژانس بین‌المللی انرژی اتمی خواهد بود. دو طرف همچنین توافق کردند که موضوع غنی‌سازی و سایر مسائل مورد توافق مرتبط با نیاز‌های هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران را، بر پایه چارچوب قانونی که در توافق نهایی مورد پذیرش قرار می‌گیرد، مورد بحث قرار دهند. توافق نهایی مفاد این بند را تأیید خواهد کرد. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران اهمیت حیاتی مسائل هسته‌ایِ فوق را می‌پذیرند و قصد خود را برای پرداختن فوری به این مسائل در مذاکرات، به‌منظور دستیابی به توافق متقابل درباره آنها، ابراز می‌کنند.

از زمان فروپاشی آتش‌بس، هیچ نشانه آشکاری از پیشرفت در مذاکرات هسته‌ای دیده نشده است. توافق بین‌المللی محدودکننده برنامه هسته‌ای ایران که در سال ۲۰۱۵ حاصل شد، سال‌ها مذاکره نیاز داشت، نه چند ماه.

بند ۹

تا زمان توافق نهایی، ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران موافقت می‌کنند که وضعیت موجود را حفظ کنند. جمهوری اسلامی ایران وضعیت فعلی برنامه هسته‌ای خود را حفظ خواهد کرد و ایالات متحده آمریکا تحریم جدیدی اعمال نخواهد کرد و نیرو‌های بیشتری در منطقه مستقر نخواهد ساخت.

رسیدن به توافقی تا ۱۶ اوت، یعنی مهلت ۶۰ روزه، بعید به نظر می‌رسد. هرچند آقای ترامپ با کاهش بخشی از نیرو‌های آمریکایی در خاورمیانه، از جمله خروج نیرو‌ها از عراق تا ۳۰ سپتامبر، موافقت کرده است، اما هم‌زمان در حال اعزام جنگنده‌های بیشتری به منطقه نیز هست.

بند ۱۰

ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شود که بلافاصله پس از امضای این یادداشت تفاهم و تا زمان لغو تحریم‌ها، وزارت خزانه‌داری آمریکا مجوز‌های لازم را برای صادرات نفت خام ایران، فرآورده‌های نفتی و مشتقات آن، و همه خدمات مرتبط، از جمله تراکنش‌های بانکی، بیمه، حمل‌ونقل و غیره، صادر کند.

مجوز‌های تحریمی در ۷ ژوئیه، پس از آنکه دولت ترامپ ایران را به حمله به کشتی‌ها در تنگه هرمز متهم کرد، لغو شد.

بند ۱۱

ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شود که وجوه و دارایی‌های مسدودشده یا محدودشده جمهوری اسلامی ایران را، بلافاصله پس از اجرای این یادداشت تفاهم، به‌طور کامل برای استفاده آزاد کند. ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران در جریان مذاکرات، درباره رویه‌های مربوط به آزادسازی این وجوه به توافق متقابل خواهند رسید. این وجوه، چه در حساب اصلی باقی بمانند و چه منتقل شوند، باید به‌طور کامل برای پرداخت به هر ذی‌نفع نهایی که بانک مرکزی جمهوری اسلامی ایران تعیین می‌کند، قابل استفاده شوند. ایالات متحده آمریکا متعهد می‌شود همه مجوز‌ها و اختیارات لازم را بر این اساس صادر کند.

رئیس‌جمهور ترامپ در آغاز با آزادسازی حدود ۲۴ میلیارد دلار از دارایی‌های مسدودشده ایران از میان بیش از ۱۰۰ میلیارد دلارِ نگهداری‌شده در مؤسسات مالی خارج از کشور موافقت کرده بود. هفته پس از امضای تفاهم موقت، اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری، گفت ایالات متحده بر نحوه هزینه‌کرد این دارایی‌ها نظارت خواهد کرد و «بخش بسیار بزرگی از آن صرف خرید مواد غذایی و دارو‌های آمریکایی خواهد شد».

ایران گفته است که اجازه نخواهد داد ایالات متحده تعیین کند این پول چگونه مصرف شود. مقام‌های ایرانی گفتند انتظار داشتند ایالات متحده در چارچوب مذاکرات مربوط به برنامه هسته‌ای ایران، که اکنون به بن‌بست رسیده است، این دارایی‌ها را آزاد کند.

بند ۱۲

ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران موافقت می‌کنند که سازوکار اجرایی برای نظارت بر اجرای موفق این یادداشت تفاهم و پایبندی آینده به توافق نهایی ایجاد شود.

اِلی گرانمایه، کارشناس ایران در شورای روابط خارجی اروپا، گفت: «این هرگز رخ نداد.» او افزود سازوکار اجرایی قرار بود در مذاکرات فنی بررسی شود؛ مذاکراتی که پس از امضای توافق هرگز آغاز نشد. او گفت از آن زمان، میانجی‌ها از پاکستان و قطر با شدت تلاش کرده‌اند تا طرفین را به بازگشت به مفاد توافق وادار کنند و حتی کشور‌های دیگری را هم برای متقاعد کردن هر دو طرف به کاهش خصومت‌ها وارد ماجرا کرده‌اند. این تلاش ادامه دارد، اما هنوز پیشرفت چندانی نداشته است.

بند ۱۳

پس از امضای این یادداشت تفاهم و منوط به آغاز اجرای بند‌های ۱، ۴، ۵، ۱۰ و ۱۱ این یادداشت تفاهم، و تداوم اجرای این اقدامات، ایالات متحده آمریکا و جمهوری اسلامی ایران مذاکرات درباره توافق نهایی را منحصراً درباره سایر بند‌ها آغاز خواهند کرد.

بند ۱ مربوط به آغاز آتش‌بس بود. بند ۴ پایان محاصره دریایی را الزام می‌کرد. بند ۵ عبور ایمن از تنگه هرمز را خواستار می‌شد. بند ۱۰ لغو تحریم‌های اقتصادی آمریکا علیه ایران را توافق می‌کرد. بند ۱۱ به آزادسازی دارایی‌های مسدودشده ایران مربوط بود. تا زمانی که هر یک از این موارد حل‌وفصل نشوند، مذاکرات هسته‌ای به احتمال زیاد در بن‌بست باقی خواهد ماند.

بند ۱۴

توافق نهایی با یک قطعنامه الزام‌آور شورای امنیت سازمان ملل تأیید خواهد شد.

بر اساس نظر کارشناسان و تحلیلگران، توافقی تازه برای محدود کردن قابل‌توجه برنامه هسته‌ای ایران فراتر از توافق ۲۰۱۵ که با میانجی‌گری دولت اوباما حاصل شد، همچنان بعید به نظر می‌رسد.

اگر چنین توافقی به‌دست آید، شورای امنیت سازمان ملل احتمالاً نقشی در تأیید آن خواهد داشت. اما کنگره نیز در هر توافق نهایی‌ای که آقای ترامپ با ایران مذاکره کند، حق اظهارنظر خواهد داشت. یک قانون دوحزبی در سال ۲۰۱۵، که هم‌زمان با نزدیک شدن مذاکرات بین‌المللی با تهران به مرحله پایانی تصویب شد، به کنگره حق داد که به‌طور منظم توافق‌های هسته‌ای آمریکا با ایران را بررسی کند.