آیا پس از تنگه هرمز و دریای سرخ، جنگ ایران به دریای خزر رسیده است؟

حمله اوکراین به یک شناور تجاری ایرانی در دریای خزر می‌تواند جبهه تازه‌ای را در هم‌پوشانی رو به گسترش میان جنگ‌های اوکراین و خاورمیانه باز کند.

ایران گفت یکی از ملوانانش کشته و یک نفر دیگر زخمی شده است، پس از آن‌که این شناور روز شنبه هدف حمله قرار گرفت؛ رخدادی که باعث شد تهران دیپلمات‌های اوکراین را احضار کند و کی‌یف را به انجام یک اقدام «خصمانه و جنایتکارانه» متهم کند.

ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، گفت حملات دوربرد، شناور‌هایی را هدف قرار داده‌اند که محموله‌های نظامی مرتبط با ایران را حمل می‌کردند، و همچنین یک ناو جنگی روسیه را؛ در حالی که او مسکو را متهم کرد که به کارزار نظامی ایران علیه ایالات متحده کمک می‌کند.

این حادثه در شرایطی رخ داد که با وجود توقف حملات آمریکا به ایران پس از ۱۳ شب متوالی بمباران دوباره، تنش‌ها همچنان بالا باقی مانده است. این رخداد همچنین پرسش‌هایی را درباره این موضوع مطرح می‌کند که آیا دریای خزر، که مدت‌ها یکی از امن‌ترین مسیر‌های دریایی ایران تلقی می‌شد، می‌تواند به صحنه دیگری برای رویارویی تبدیل شود یا نه.

هرگونه تهدید علیه تجارت در دریای خزر، یکی از کریدور‌های راهبردی دریایی باقی‌مانده ایران را بیش از پیش تحت فشار قرار می‌دهد. بنابراین، این پرسش مطرح است که آیا این حادثه نشانه گشوده شدن یک جبهه نظامی جدید است یا صرفا تلاشی برای افزایش فشار اقتصادی بر ایران.

آنچه می‌دانیم از این قرار است:

چرا ایران دیپلمات‌های اوکراین را احضار کرد؟

وزارت امور خارجه ایران، پس از آنچه آن را حمله‌ای «خصمانه و جنایتکارانه» به یک شناور تجاری ایرانی در دریای خزر توصیف کرد، کاردار اوکراین در تهران را احضار کرد؛ بنابر گزارش خبرگزاری دولتی ایرنا.

این وزارتخانه گفت حمله‌ای که به ادعای آن، از سوی رهبری اوکراین نیز مورد تأیید قرار گرفته، نشان‌دهنده ادامه «رویکرد غیرعقلانی و خصمانه» کی‌یف در قبال ایران است و هشدار داد که تهران از منافع ملی خود دفاع خواهد کرد.

این وزارتخانه همچنین این حادثه را نقض بند ۴ ماده ۲ منشور سازمان ملل متحد توصیف کرد و هشدار داد که این موضوع می‌تواند جنگ روسیه و اوکراین را بیش از پیش گسترش دهد.

عباس عراقچی، وزیر امور خارجه ایران، بعدتر این حادثه را با کایا کالاس، مسئول سیاست خارجی اتحادیه اروپا، در میان گذاشت.

بر اساس اعلام وزارت خارجه ایران، عراقچی این حمله را محکوم کرد و خواستار «پاسخی قاطع» از سوی شورای امنیت سازمان ملل، اتحادیه اروپا و جامعه بین‌المللی گسترده‌تر شد. او همچنین خواستار پاسخ‌گو کردن مسئولان این حمله، و نیز کشور‌هایی شد که از اوکراین حمایت می‌کنند؛ اشاره‌ای آشکار به کمک نظامی اروپا به کی‌یف.

تهران همچنین بار دیگر تأکید کرد که هرگز به‌طور مستقیم در جنگ روسیه و اوکراین مداخله نکرده است.

زلنسکی در شبکه ایکس نوشت که اوکراین از طریق حملات دوربرد در دریای خزر به «نتایج بسیار قدرتمندی» دست یافته و «شناور‌هایی را که در انتقال محموله‌های نظامی مربوط به ایران استفاده می‌شدند، و همچنین یک ناو جنگی» را هدف قرار داده است. او شناور تجاری ایرانی را مشخص نکرد.

رئیس‌جمهور اوکراین همچنین روسیه را متهم کرد که برای پشتیبانی از کارزار نظامی ایران در خاورمیانه، اطلاعات ماهواره‌ای در اختیار تهران قرار می‌دهد.

زلنسکی گفت: «از ابتدای ژوئیه، ما نظارت فعال ماهواره‌ای روسیه بر کشور‌های خلیج فارس و تأسیسات نظامی آمریکا در آنجا را ثبت کرده‌ایم. این تصاویر متعاقبا در ایران ظاهر می‌شوند.»

او افزود که اوکراین «یک همبستگی روشن» میان تصاویر ماهواره‌ای روسیه و حملات بعدی ایران مشاهده کرده است و گفت این تصاویر هم پیش از حملات «برای آماده‌سازی آنها» و هم پس از آن «برای ارزیابی خسارت واردشده» استفاده می‌شوند.

زلنسکی گفت ماهواره‌های روسیه در روز‌های ۱۹ و ۲۰ ژوئیه چهار پایگاه هوایی را زیر نظر داشتند؛ دو پایگاه در بحرین و هر کدام یک پایگاه در اردن و کویت. او اعلام کرد که اوکراین این اطلاعات را با شرکای بین‌المللی خود به اشتراک خواهد گذاشت.

او گفت: «روسیه باید متوقف شود. این جنگ باید متوقف شود. فشار بر متجاوز باید کارساز باشد.»

چرا ایران و اوکراین در تقابل با یکدیگر قرار دارند؟

کی‌یف می‌گوید مسکو از آن زمان پهپاد‌های طراحی‌شده توسط ایران را تطبیق داده و ده‌ها هزار فروند از آنها را به سوی شهر‌های اوکراین شلیک کرده است. به گفته اوکراین، نیرو‌های این کشور از زمان آغاز تهاجم تمام‌عیار روسیه در سال ۲۰۲۲، بیش از ۴۴ هزار پهپاد طراحی‌شده توسط ایران را ساقط کرده‌اند.

هم‌زمان با شدت گرفتن تقابل ایران با آمریکا، اوکراین همچنین فناوری و تخصص ضدپهپادی خود را به کشور‌های خلیج فارس که هدف حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفته‌اند، پیشنهاد کرده و کارشناسانی را به قطر، عربستان سعودی، امارات متحده عربی و کویت اعزام کرده است.

آیا این رویارویی می‌تواند بیشتر تشدید شود؟

توحید اسدی، خبرنگار الجزیره در تهران، گفت ایرانی‌ها «واقعا از [حمله اوکراین]خوشحال نیستند، در حالی که هم‌زمان با یک محاصره آمریکایی در سواحل جنوبی نیز روبه‌رو هستند.»

او گفت فشار بر خط ساحلی شمالی ایران بر نگرانی‌های رو به رشد درباره مسیر‌های تجارت دریایی کشور افزوده است.

ایران هنوز مشخص نکرده است که آیا قصد دارد علیه اوکراین تلافی کند یا نه. با این حال، مفسران ایرانی گفته‌اند کی‌یف در برد چندین سامانه موشکی و پهپادی ایران قرار دارد، و این موضوع در صورت تصمیم تهران به پاسخ، می‌تواند به ایران گزینه‌های نظامی بدهد.

این حادثه همچنین در حالی رخ داد که میانجی‌های منطقه‌ای به تلاش‌های خود برای جلوگیری از تشدید بیشتر جنگ آمریکا-اسرائیل علیه ایران ادامه می‌دهند.

اسماعیل بقایی، سخنگوی وزارت خارجه ایران، روز یکشنبه گفت تلاش‌های میانجی‌گرانه برای جلوگیری از تشدید بیشتر در جریان است، هرچند از ارائه جزئیات خودداری کرد.

اکسیوس گزارش داده است که قطر، مصر، پاکستان و دیگر میانجی‌های منطقه‌ای، پیشنهادی برای یک توقف ۱۰ روزه در درگیری‌ها به واشنگتن و تهران ارائه کرده‌اند تا امکان از سرگیری مذاکرات درباره یک یادداشت تفاهم (MoU) که ماه گذشته بر سر آن توافق شده بود، فراهم شود.

همچنین هیچ گزارشی از حملات ایران در آخر هفته به همسایگانش در خلیج فارس، مشابه پاسخ‌های روزانه‌اش به حملات آمریکا، منتشر نشد.

این توقف در درگیری‌ها هم‌زمان با تلاش‌های میانجی‌گرانه بیشتر بوده است.

تحلیلگران می‌گویند حمله اوکراین در دریای خزر ممکن است تلاشی برای وارد کردن فشار بیشتر بر تهران باشد تا ایران را وادار کند امتیازاتی بدهد.

رسول سردار آتاس، خبرنگار الجزیره در تهران، گفت حمله اوکراین به‌طور خاص برای ایران نگران‌کننده بود، زیرا نشان می‌داد که این درگیری می‌تواند به یک پهنه دریایی دیگر گسترش یابد.

او گفت: «ایران هم‌اکنون در استان‌های ساحلی جنوبی، و نیز در تنگه هرمز، دریای عمان و حتی اقیانوس هند با درگیری روبه‌رو است؛ مناطقی که به میدان‌های نبرد تبدیل شده‌اند.»

او افزود: «پس این‌که دریای خزر اکنون برای ایرانی‌ها، از نظر تجارت، دیگر امن نباشد، یک نگرانی بزرگ است.»

آتاس گفت این حادثه نگرانی‌ها در تهران را درباره احتمال تشدید بیشتر افزایش داده است.

در حالی که تلاش‌ها برای مختل کردن دیگر مسیر‌های تجارت دریایی مورد استفاده ایران می‌تواند فشار اقتصادی بر تهران را افزایش دهد، حمله به شناور‌های مرتبط با ایران در دریای خزر می‌تواند توانایی این کشور برای حفظ صادرات انرژی و تدارکات نظامی را بیش از پیش پیچیده کند؛ موضوعی که به‌طور بالقوه می‌تواند در هر مذاکره آینده، اهرم بیشتری به آمریکا بدهد.

با این حال، مایکل مولروی، معاون پیشین دستیار وزیر دفاع آمریکا در امور خاورمیانه، به الجزیره گفت تا زمانی که ایران همچنان تنگه هرمز را در کنترل دارد، گزینه‌های واشنگتن هرچه بیشتر محدود می‌شود و اگر بن‌بست با ایران ادامه یابد، آمریکا با انتخاب‌های دشواری روبه‌رو خواهد شد.

او گفت: «یکی این است که آمریکا در حالی که تنگه همچنان بسته مانده، تسلیم شود. من چنین چیزی را در حالی که پرونده هسته‌ای هنوز بلاتکلیف است، محتمل نمی‌بینم؛ زیرا این موضوع برای ایالات متحده به‌عنوان یک شکست راهبردی تلقی خواهد شد.»

او افزود، آمریکا «یا می‌تواند با یک بن‌بست روبه‌رو باشد یا اساسا با بسته بودن تنگه هرمز، با یک محاصره دریایی مواجه شود، اما این وضعیت در سراسر جهان مشکل ایجاد خواهد کرد.»

او گفت: «به نظر نمی‌رسد هیچ‌گونه گشایشی در مذاکرات وجود داشته باشد و ایران کاملا از ادامه کنترل تنگه هرمز راضی به نظر می‌رسد.»