حملات پهپادی جریان نفت قزاقستان را در بحبوحه جنگ روسیه و اوکراین مختل کردند

قاسم‌ژومارت توکایف، رئیس‌جمهور قزاقستان، روز شنبه در کنار ولادیمیر پوتین، رهبر روسیه، با احتیاط درباره جنگ روسیه و اوکراین که اکنون در پنجمین سال خود قرار دارد، اظهارنظر کرد.

او در شهر اومسک روسیه به خبرنگاران گفت: «اگر اجازه داشته باشم نظر متواضعانه خود را ارائه دهم... شاید زمان آن رسیده باشد که این درگیری را منجمد کنیم و به فرمول ۲.۰ استانبول بازگردیم.» اشاره توکایف به توافق نافرجامی بود که تعلیق فوری خصومت‌ها در امتداد خط مقدم فعلی و مذاکرات بیشتر با میانجی‌گری قدرت‌های غربی را پیش‌بینی می‌کرد.

پس از حمله تمام‌عیار روسیه به اوکراین در سال ۲۰۲۲، توکایف که متحد مسکو است، با تأکید بر اینکه قزاقستان مناطق اشغالی اوکراین را به عنوان بخشی از روسیه به رسمیت نمی‌شناسد، برخلاف نظر پوتین عمل کرد. اما این بار، او از «انعطاف‌پذیری دیپلماتیک» پوتین تمجید کرد و روسیه را در زمره «قدرت‌های بزرگی» قرار داد که می‌توانند صلح در اوکراین را تضمین کنند. توکایف افزود: «همه اینها باید متوقف شود، زیرا آنچه در حال وقوع است به نفع دشمنان روسیه و مردم اوکراین است.»

اظهارات او در حالی بیان شد که قزاقستان، کشوری با چندین میدان نفتی «فوق‌عظیم» که دومین منبع تأمین نفت خام اتحادیه اروپا محسوب می‌شود، روز پنجشنبه اعلام کرد پس از حملات پهپادی که به اوکراین نسبت داده شده و منجر به تعطیلی پایانه اصلی صادراتی‌اش در دریای سیاه شد، تولید نفت خود را کاهش داده است.

نفت خام قزاقستان که سبک، اما «ترش» یا به عبارتی دشوار برای فرآوری است، با برند CPC شناخته می‌شود که برگرفته از نام «کنسرسیوم خط لوله خزر» شامل غول‌های انرژی غربی نظیر شورون، اکسون‌موبیل و شل است. خط لوله‌ای که این نفت خام را به سمت غرب و از میان استپ‌های خشک پمپاژ می‌کند، ۱۵۰۰ کیلومتر طول دارد و به بندر روسی نووروسیسک در دریای سیاه ختم می‌شود. گفته می‌شود این بندر به مخفیگاه جدید ناوگان دریای سیاه روسیه تبدیل شده که پس از صد‌ها حمله پهپادی و موشکی اوکراین، از شبه‌جزیره کریمه گریخته است. نووروسیسک همچنین هدف سیاست جدید اوکراین برای حمله به «ناوگان سایه» نفتکش‌های روسیه است که با وجود تحریم‌های غرب، نفت جابه‌جا می‌کنند. در هفته‌های اخیر، پهپاد‌های اوکراینی به نزدیک به ۲۰۰ کشتی این ناوگان، شامل نفتکش‌ها و کشتی‌های باری در دریای آزوف و دریای سیاه حمله کرده‌اند. حملات پهپادی که قزاقستان آن را به اوکراین نسبت می‌دهد، به چندین نفتکش حامل نفت CPC نیز آسیب زده و ترمینال دریایی این کنسرسیوم را در نووروسیسک تخریب کرده است.

«تعرض غیرقابل‌قبول»

این حملات که از نوامبر ۲۰۲۵ آغاز شده، اما در ماه جاری شدت یافته، واکنش خشمگینانه مقامات آستانه را در پی داشته است. وزارت خارجه قزاقستان در ۱۹ ژوئیه، این حملات را «تعرضی غیرقابل‌قبول» به منافع اقتصادی قزاقستان خواند و گفت که این اقدامات برای «بی‌ثبات کردن تجارت مشروع بین‌المللی، بازار‌های انرژی جهانی و امنیت زنجیره‌های تأمین و لجستیک جهانی» طراحی شده‌اند. روز بعد، ویکتور مایکو، سفیر اوکراین در قزاقستان، با بیان اینکه «هیچ مدرکی» دال بر اوکراینی بودن پهپاد‌ها وجود ندارد، پاسخ داد که آستانه باید از «اتهامات شتاب‌زده و بی‌اساس» خودداری کند.

تا روز پنجشنبه، وزارت انرژی قزاقستان اعلام کرد که کنسرسیوم CPC حمل‌ونقل نفت را «به‌طور موقت» تعلیق کرده و تنها پس از «عادی‌سازی اوضاع» آن را از سر خواهد گرفت. با توجه به اینکه نفت و گاز حدود یک‌پنجم تولید ناخالص داخلی قزاقستان را تشکیل می‌دهند، آستانه به درستی نگران است، زیرا ۸۰ درصد صادرات نفت این کشور در معرض خطر قرار دارد. دانیل کیسلوف، کارشناس منطقه‌ای، به الجزیره گفت: «این ضربه‌ای مستقیم به اقتصاد و بودجه است.»

برای برخی از شهروندان عادی قزاقستان که نگران تورم لجام‌گسیخته و افزایش قیمت‌ها هستند، اختلال در صادرات نفت ــ درست مانند جنگ روسیه و اوکراین که عامل آن بوده ــ کمترین نگرانی‌شان به نظر می‌رسد. اولژاس، کارمند بانک در آلماتی که به دلایل امنیتی از ذکر نام خانوادگی خود خودداری کرد، به الجزیره گفت: «برایم اهمیتی ندارد، چون این پول در هر صورت به دست من نمی‌رسد.» او افزود مردم پیرامونش «دیگر درباره جنگ صحبت یا بحث نمی‌کنند، زیرا تنها یک سوال وجود دارد: چگونه برای غذا پول درآوریم؛ بقیه مسائل مربوط به روسیه و اوکراین بی‌ارتباط است.»

کشور‌های عضو اتحادیه اروپا که به شدت به نفت خام قزاقستان وابسته هستند نیز نگران‌اند. رومانی در صدر این لیست قرار دارد که بیش از ۶۰ درصد نفت خام خود را از قزاقستان دریافت و در داخل فرآوری می‌کند. ایلیه بولوجان، نخست‌وزیر موقت رومانی، روز پنجشنبه تلاش کرد مانع از هراس شهروندان شود و گفت دولت انتظار «مشکل در تأمین» ندارد، اما افزود در صورت عدم از سرگیری صادرات توسط قزاقستان، انتظار می‌رود تولید بنزین تا ۱۵ درصد کاهش یابد.

تحلیلگران معتقدند چشم‌انداز بلندمدت، به‌ویژه برای قزاقستان، تیره است. الکسی کوش، تحلیلگر مستقر در کی‌یف، معتقد است اگر اختلالات ادامه یابد، نفت قزاقستان باید با هزینه بیشتری به سمت خط لوله‌ای برود که از خزر به آذربایجان می‌رسد که این امر می‌تواند در نهایت منجر به «از دست رفتن درآمد‌های نفتی» شود. ولودیمیر فسنکو، رئیس اندیشکده پنتا در کی‌یف، وضعیت را «ناآرام و بحث‌برانگیز» خواند و خاطرنشان کرد که ممکن است «فشار غیررسمی» کاخ سفید بر اوکراین وجود داشته باشد، چرا که شرکت‌های نفتی آمریکایی در میدان‌های قزاقستان سهام دارند. او گفت ممکن است «توصیه‌های مداومی به زلنسکی شود که به این ترمینال خاص در نووروسیسک دست نزند»، اما پیش‌بینی کرد که این موضوع «پیامد‌های بنیادی و مرگباری» برای کی‌یف نخواهد داشت و آنها تلاش می‌کنند موضوع را «پشت در‌های بسته و به‌طور غیررسمی» حل کنند.

طبق برخی گزارش‌ها، آمریکا وارد عمل شده است. وال‌استریت ژورنال روز جمعه گزارش داد که مایک ویرث، مدیرعامل شورون، اوایل هفته جاری با مقامات کاخ سفید برای حل این موضوع گفت‌و‌گو کرده است. یک مقام آمریکایی که نامش فاش نشد به ژورنال گفت که دولت دونالد ترامپ به اوکراین نسبت به حمله به کشتی‌های غیرروسی در دریای سیاه هشدار داده است.