عقب‌نشینی بی‌سابقه مودی در برابر جنبش اعتراضی «حزب نسل جدید» در هند

برای بیش از یک دهه، نارندرا مودی، رهبر هند، از نظر سیاسی آسیب‌ناپذیر به نظر می‌رسید و هدایت دولتی را بر عهده داشت که از مخالفان پیشی گرفته، بر فضای گفتمان عمومی تسلط یافته و فضا را برای مخالفت در بزرگ‌ترین دموکراسی جهان تنگ کرده بود.

اما آخر هفته گذشته، یک جنبش اعتراضی آنلاین و تحت رهبری جوانان که تنها چند هفته از عمر آن می‌گذشت، ضربه‌ای وارد کرد که هیچ‌یک از احزاب سیاسی جریان اصلی و تحت فشار مخالف او نتوانسته بودند وارد کنند: آنها دولت او را مجبور به عقب‌نشینی کردند.

برای روزها، ده‌ها هزار تن از معترضان نسل زد (Gen Z) به خیابان‌های دهلی نو سرازیر شدند؛ جنبشی که توسط یک جریان طنزآمیز به نام «حزب جاناتا سوسک» (Cockroach Janta Party) رهبری می‌شد تا خواستار پاسخگویی در قبال لو رفتن سوالات آزمون ورودی دانشگاه‌ها شود، رویدادی که به گفته آنها فرصت عادلانه میلیون‌ها دانشجو برای آینده‌شان را ربوده است. هدف اصلی آنها در این اعتراضات، درمندرا پرادان، وزیر آموزش و دستیار مورد اعتماد مودی بود که این لو رفتن سوالات در زمان تصدی او رخ داد.

استعفای پرادان در روز شنبه با شادی و البته شگفتی فراوان در «جانتار مانتار» همراه شد؛ رصدخانه قرن هجدهمی در پایتخت که به اردوگاه اصلی پرنشاط و رنگارنگ این جنبش اعتراضی تبدیل شده بود. جمعیت به خیابان‌ها آمدند، رقصیدند، آواز خواندند و تا اواخر شب پرچم ملی را به اهتزاز درآوردند و آنچه را که به عنوان پیروزی برای مسئولیت‌پذیری و اقدام جمعی می‌دیدند، جشن گرفتند.

این یک عقب‌نشینی نادر برای حزب بهاراتیا جاناتا (BJP) متعلق به مودی بود، حزبی که از زمان به قدرت رسیدن در سال ۲۰۱۴ چندین جنبش اعتراضی جامعه مدنی را پشت سر گذاشته بود، و ضربه‌ای به پرستیژ شخصی مودی به شمار می‌رفت که خود را به عنوان رهبر قدرتمند هند معرفی کرده است.

موفقیت آنها به نظر می‌رسد دیگران را هم جسور کرده تا باور کنند نوعی تغییر امکان‌پذیر است.

آکشت تیاگی، مهندس نرم‌افزار ۲۲ ساله، از محل اعتراضات در پایتخت گفت: «یک هفته پیش شما واقعاً نمی‌توانستید هیچ بازخوردی به دولت بدهید. اکنون همه بیرون آمده‌اند... و نوعی تایید در حال گسترش است و مردم متوجه می‌شوند که در واقع می‌توانند چیز‌هایی را از دولت مطالبه کنند.»

سه همسایه هند — سریلانکا، نپال و بنگلادش — همگی در سال‌های اخیر شاهد تغییرات سیاسی پرآشوب و تحت رهبری جوانان بوده‌اند. اکنون برخی در هند تعجب می‌کنند که آیا موفقیت گروه موسوم به «سوسک‌ها» می‌تواند آغازگر چیزی مشابه در کشوری باشد که نارضایتی گسترده جوانان در زیر پوست آن موج می‌زند.

«این را پیش‌بینی نمی‌کردند»

بسیاری از جوانان معترض در جانتار مانتار در دوران قدرت مودی بزرگ شده‌اند، دورانی که با وعده‌های گسترده عظمت ملی، رونق اقتصادی و حس تجدیدشده ناسیونالیسم تعریف می‌شد. آن وعده‌ها سال‌های شکل‌گیری شخصیت آنها را تعریف کرد و انتظارات را درباره مسیر کشورشان و جایگاه آنها در آن شکل داد.

هند همچنان یکی از سریع‌ترین اقتصاد‌های بزرگ جهان در حال رشد است و در طول سه دوره ریاست مودی، سرمایه‌گذاری سنگینی در زیرساخت‌ها، فناوری و تولید انجام داده است. با این حال بسیاری از جوانان هندی می‌گویند که موفقیت ملی به فرصت‌هایی برای آنها تبدیل نشده است.

این کشور دارای یکی از جوان‌ترین جمعیت‌های جهان است که بیش از ۳۶۰ میلیون نفر آن بین ۱۵ تا ۲۹ سال سن دارند. با این حال، یک گزارش اخیر نشان داد که تقریباً ۴۰ درصد از فارغ‌التحصیلان ۲۵ ساله و زیر آن بیکار هستند.

وقتی در ماه مه دولت اعتراف کرد که برگه امتحانات دوره‌های پزشکی و دندانپزشکی لو رفته و میلیون‌ها نفر در سراسر کشور باید دوباره در امتحان شرکت کنند، نارضایتی دیرینه به خشمی گسترده تبدیل شد.

این فرصت توسط حزب جاناتا سوسک (CJP) که به عنوان یک جنبش طنز آنلاین توسط ابهیجیت دیپکه، فارغ‌التحصیل دانشگاه بوستون ایجاد شده بود، به کار گرفته شد. این گروه به سرعت به ابزاری برای اضطراب نسلی و بستری برای بیان نارضایتی‌ها درباره اشتغال، حکمرانی و نبود پویایی اجتماعی تبدیل شد.

راهول ورما، تحلیلگر سیاسی در اندیشکده مرکز تحقیقات سیاست مستقر در دهلی نو، درباره اعتراضات و استعفای پرادان گفت: «این در واقع یک شوک و عقب‌نشینی برای BJP است. آنها شاید انتظار این نوع ناامیدی یا اضطرابی را که در جامعه انباشته می‌شود، نداشتند.»

حزب BJP در طول دوازده سال قدرت خود، در برابر جنبش‌های اعتراضی متعددی مقاومت کرده است؛ از خشم عمومی نسبت به طرح ناگهانی لغو پول کاغذی که بیش از ۸۰ درصد اسکناس‌های کشور را بی‌اعتبار کرد، تا مخالفت گسترده با قانون جنجالی شهروندی و تظاهرات چند ماهه کشاورزان در اعتراض به اصلاحات بخش کشاورزی.

ورما خاطرنشان کرد که آن اعتراضات حول محور اختلافات سیاستی یا ایدئولوژیک متمرکز بود که به دولت اجازه می‌داد با روایت‌های متقابل، حامیان خود را بسیج کند. در مقابل، او اعتراض CJP را «نخستین جنبش ناشی از شکست اداری» توصیف کرد و به همین دلیل مهار آن بسیار دشوارتر بود.

رسانه‌های اجتماعی به عنوان یک ابزار

مقامات در ابتدا به سرعت آنها را رد کردند. پرادان ماه گذشته در یک مصاحبه تلویزیونی حتی CJP را «تیم دوم گروه‌های تروریستی» نامید.

کانال‌های خبری تلویزیونی اصلی هند توجه کمی به این جنبش نشان دادند و این امر دانشجویان را واداشت تا خودشان وقایع را ثبت کنند. معترضان رویداد‌ها را به‌صورت زنده پوشش دادند، ویدیو‌های کوتاه اینستاگرامی ضبط کردند، ویدیو‌ها و میم‌هایی — که اغلب با شوخی‌های تلخ و کنایه به مودی همراه بود — به اشتراک گذاشتند و به‌روزرسانی‌ها را از محل اعتراضات منتشر کردند. رسانه‌های اجتماعی به وقایع‌نگار مستمر جنبش تبدیل شدند و به تبدیل یک شکایت امتحانی به یک گفتگوی ملی کمک کردند.

سیل محتوا جوانان بیشتری را به تظاهرات کشاند و بر کاهش نفوذ رسانه‌های سنتی در هند در میان نسل زد تاکید کرد. زمانی که آن رسانه‌ها سرانجام پوشش گسترده اعتراضات را آغاز کردند، جنبش پیش از آن توجه افکار عمومی را به خود جلب کرده بود.

شتاب جنبش در ۲۰ ژوئیه بیشتر شد، زمانی که پلیس از گاز اشک‌آور و باتوم برای متفرق کردن راهپیمایی ده‌ها هزار نفری که خواستار برکناری پرادان بودند استفاده کرد. تظاهرکنندگان بدون ترس، موضع خود را حفظ کردند و تقابل خود را با دولت مودی تشدید کردند و برای نخستین بار برخی خواستار برکناری خود مودی شدند.

اگرچه مودی در سال ۲۰۲۴ برای سومین دوره پیاپی پیروز شد، اما این کار را با کاهش اکثریت پارلمانی خود انجام داد و این امر نادیده گرفتن نارضایتی در میان هر یک از گروه‌های کلیدی رای‌دهنده را بسیار دشوارتر کرد.

به گفته ورما، معترضان عمدتاً جوانان طبقه متوسط و متوسط رو به پایین و والدین آنها بودند، جمعیتی که به‌طور سنتی یکی از پایه‌های مهم حمایت از BJP را تشکیل می‌دهند.

او گفت: «رای‌دهندگان جوان و طبقه متوسط به احتمال زیاد از BJP حمایت می‌کنند که این موضوع اعتراضات را به‌ویژه برای دولت دردسرساز کرد.»

مودی که به ایجاد تصویری از بردباری و کنترل شهرت دارد، اواخر هفته گذشته به نظر می‌رسید تاکتیک خود را تغییر داده و دو پیام ویدیویی در رسانه‌های اجتماعی به سبک سلفی منتشر کرد که مستقیماً خطاب به دانشجویان بود؛ تلاشی آشکار برای تعامل در پلتفرمی که خود جنبش در آن رشد کرده بود.

او در ویدیوی دوم، پس از تمسخر گسترده نسخه اول که از فاصله بسیار نزدیک ضبط شده بود و زاویه دوربین را کمی دورتر از صورتش تغییر داده بود، گفت: «ممنون دوستان. من از روشی که به ویدیوی من پاسخ دادید و پیشنهاد‌های مثبت شما قدردانی می‌کنم.»

گام بعدی چیست؟

روز شنبه، رهبران اعتراضات گفتند که پس از اطمینان دولت مبنی بر رسیدگی به دیگر مطالبات آنها — از جمله غرامت به خانواده‌های دانشجویانی که در پی رسوایی لو رفتن امتحانات دست به خودکشی زده بودند — تظاهرات را تعلیق خواهند کرد. محل اصلی اعتراضات در دهلی نو از آن زمان تخلیه شده است.

حزب جاناتا سوسک به چیزی دست یافته که کمتر کسی آن را ممکن می‌دانست. اما میراث بلندمدت آن ممکن است به این بستگی داشته باشد که آیا نسل زد هند می‌تواند این پیروزی را به جنبش گسترده‌تری تبدیل کند که قادر به حفظ فشار بر روی موضوعاتی باشد که آینده آنها را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

مودی همچنان به‌طور گسترده محبوب است و حزب BJP او یک ماشین رای‌گیری قدرتمند است که همین چند ماه پیش پیروزی بزرگی را در انتخابات ایالتی ثبت کرد — از جمله در مناطق کلیدی که پیش از این برای پیروزی در آنها تلاش می‌کرد. انتخابات سراسری بعدی تا سال ۲۰۲۹ برگزار نخواهد شد.

دوانش گوپتا، معترض که در حوزه تبلیغات فعالیت می‌کند، گفت: «این اتفاق... تبدیل به مبارزه‌ای برای جوانان شد. همه مشکلاتی که جوانان دارند در مقابل دولت قرار می‌گیرد، نمی‌دانم پس از چند سال. من فکر می‌کنم این یکی از بزرگ‌ترین اتفاقاتی است که در مدت زمان بسیار طولانی برای هند رخ داده است.»

ابهیجیت دیپکه، بنیانگذار CJP، در آخرین سخنان خود پیش از ترک اردوگاه اعتراضی در رصدخانه جانتار مانتار اشاره کرد که حزب او از بین نخواهد رفت. او گفت: «این پایان کار نیست. ما به‌زودی دوباره ملاقات خواهیم کرد.»