چالش‌های ساختاری در بازار انرژی خاورمیانه و افزایش نقش ایران در مدیریت تنگه هرمز

بیش از پنج ماه پس از آغاز درگیری‌های نظامی در منطقه، بخش انرژی خاورمیانه با اختلالات و آسیب‌پذیری‌های بی‌سابقه‌ای مواجه شده است. محدودیت شدید در مسیر‌های کشتیرانی، هدف قرار گرفتن زیرساخت‌های پالایشگاهی و تجدیدنظر خریداران بین‌المللی در تامین انرژی از منطقه، چشم‌انداز صادرات خلیج فارس را با چالش روبه‌رو کرده است.

علاوه بر تنگه هرمز که محور اصلی اختلالات بوده، گسترش دامنه تنش‌ها به دریای سرخ و ناامنی در سواحل غربی عربستان نیز مسیر‌های جایگزین صادراتی را ناامن کرده است. در پی از سرگیری حملات نظامی ایالات متحده و پاسخ‌های متقابل به زیرساخت‌ها و نفتکش‌ها، صادرات مجموع حوزه خلیج فارس و سواحل غربی عربستان به حدود ۶.۲ میلیون بشکه در روز کاهش یافته که کمتر از نصف اوج صادرات در ماه ژوئن و بسیار پایین‌تر از سطح عادی پیش از بحران (بیش از ۲۰ میلیون بشکه در روز) است.

در همین حال، فشار‌های اقتصادی ناشی از توقف صادرات موجب شده است تا کشور‌های خلیج فارس گزینه‌های مختلفی را برای اعاده امنیت دریانوردی بررسی کنند. گزارش‌ها حاکی است عمان طرحی را با حمایت کشور‌های منطقه پیشنهاد کرده که بر اساس آن مدیریت رفت‌وآمد و اخذ هزینه‌های خدماتی در تنگه هرمز با مشارکت ایران انجام شود. اگرچه مقامات ایران بر اعمال اختیارات کامل در کانال‌های ورودی و خروجی تاکید کرده‌اند و واشنگتن نیز مخالف دریافت هرگونه عوارض دریانوردی است، اما واقعیت‌های میدانی و محدودیت گزینه‌های نظامی آمریکا، احتمال دستیابی به یک الگوی تعاملی را افزایش داده است.

برپایه این تحلیل، تثبیت نقش ایران در مدیریت این آبراه حیاتی می‌تواند معادلات انرژی را در بلندمدت تغییر دهد. صرف‌نظر از جنبه‌های مالی و هزینه‌های احتمالی دریانوردی، مهم‌ترین پیامد این تحولات، تغییر در ارزیابی ریسک خریداران جهانی است. دهه‌ها اعتبار خلیج فارس به عنوان منبع پایدار انرژی دستخوش تحول شده و احتمالاً خریداران آسیایی و اروپایی خواستار دریافت تخفیف‌های قیمتی یا شروط قراردادی سخت‌گیرانه‌تری خواهند شد.

اقدامات اخیر برخی پالایشگاه‌های بزرگ آسیایی مانند پالایشگاه منگلور هند در الزام فروشندگان به اجتناب از مسیر‌های دریای سرخ و تنگه هرمز، نشان‌دهنده تغییر رفتار خریداران و تمایل آنها به استفاده از مسیر‌های جایگزین جهت کاهش ریسک‌های عملیاتی است.