ارزیابی نفوذ چین بر ایران و آزمون دیپلماسی پکن از سوی کشور‌های خلیج فارس

هم‌زمان با تصاعد دوباره بحران در جنگ ایران، کشور‌های عرب حوزه خلیج فارس به جای واشنگتن، چشم به چین دوخته‌اند تا از اهرم اقتصادی خود بر ایران برای بازگشایی تنگه هرمز و دریای سرخ استفاده کند؛ موضوعی که میزان توانایی و تمایل پکن را برای اعمال فشار بر تهران به آزمون گذاشته است.

منابع منطقه‌ای می‌گویند فشار کشور‌های خلیج فارس برای ایفاگری نقش بیشتر از سوی چین، ناشی از ناامیدی فزاینده است. جنگی که با حملات آمریکا و اسرائیل به ایران در ۲۸ فوریه آغاز شد، اگرچه به رقیب منطقه‌ای آنها آسیب زده، اما صادرات حیاتی انرژی آنها را نیز محدود کرده و به درجات مختلف، آنها را در خط آتش قرار داده است. با تهدید آبراه باب‌المندب در دریای سرخ و همچنین تنگه هرمز از سوی ایران و متحدانش، سه منبع منطقه‌ای می‌گویند کشور‌های خلیج فارس با آگاهی از اینکه این جنگ حدود قدرت آمریکا را آشکار کرده، خواستار کمک پکن شده‌اند.

وانگ یی، وزیر امور خارجه چین، ده‌ها تماس و دیدار با همتایان خود جهت دست‌یابی به آتش‌بس جدید داشته و ژای جون، فرستاده ویژه چین، در پایتخت‌های عربی خلیج فارس و ایران گفت‌و‌گو‌هایی انجام داده است. وزارت امور خارجه چین در پاسخ به درخواست اظهار نظر اعلام کرد: «چین ارتباطات نزدیکی با همه طرف‌ها حفظ کرده و به طور مداوم برای توقف درگیری‌ها و ارتقای صلح تلاش کرده است.»

موقعیت چین هم به عنوان خریدار عمده نفت از سراسر خلیج فارس و هم به عنوان بزرگ‌ترین شریک تجاری ایران، فرصت‌ها و در عین حال حساسیت‌هایی را ایجاد می‌کند. یک منبع در خلیج فارس گفت: «احترام متقابل عظیمی میان خلیج فارس و چین وجود دارد و آنها یک شریک تجاری بزرگ هستند، بنابراین هر موضوعی به صورتی بسیار آرام مطرح می‌شود.» ایران می‌گوید کنترل خود را بر تنگه هرمز حفظ خواهد کرد و خاطرنشان می‌کند که در جریان مذاکرات مربوط به برنامه هسته‌ای که آمریکا و اسرائیل متعهد به نابودی آن شده بودند، مورد حمله قرار گرفته است.

همان منبع افزود که حکومت‌های خلیج فارس در نهایت امیدوارند پکن، تهران را به سمت یک تسویه حساب از طریق مذاکره هدایت کند، اگرچه چین اغلب کند و با احتیاط حرکت می‌کند. اما آنها آگاه هستند که یک جنگ طولانی‌مدت ممکن است با وارد کردن فشار بر ایالات متحده، در خدمت منافع چین نیز باشد.

چین از زمان اجلاس خلیج فارس و چین در سال ۲۰۲۲، روابط تجاری و سرمایه‌گذاری نزدیکی با شش کشور عضو شورای همکاری خلیج فارس—بحرین، کویت، عمان، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی—ایجاد کرده است. اجلاس دیگری برای امسال در ریاض برنامه‌ریزی شده، اما هنوز تأیید نشده است. اما پکن از موضع‌گیری علنی علیه تهدیدات تهران برای کشتیرانی خودداری کرده و این امر تردید‌هایی را درباره میزان آمادگی چین برای تأمین امنیت خلیج فارس و صادرات آن ایجاد کرده است.

یک منبع دوم در خلیج فارس گفت: «چینی‌ها تلاش می‌کنند بیشتر درگیر شوند و مفیدتر باشند. اما مشخص شد که چین آن‌طور که فکر می‌کردیم تأثیرگذار نیست—اینکه آیا این امر ناشی از عدم تمایل است یا عدم توانایی، محل بحث است. به نظر می‌رسد وقتی آمریکا وارد معرکه می‌شود، محاسبات ابرقدرت‌ها بر همه چیز غلبه می‌کند.»

هنری توگندات، متخصص مسائل چین در اندیشکده واشنگتن، به رویترز گفت اولویت اصلی پکن حفظ روابط در سراسر منطقه است، نه اینکه با جانبداری علنی از هر یک از دو اردوگاه، ریسک پیامد‌های دیپلماتیک را بپذیرد. زمانی که واشنگتن به طور مستقیم درگیر شد، محاسبات پکن فراتر از خود خلیج فارس رفت تا روابط گسترده‌تر و رقابت خود با واشنگتن را در بر گیرد.

یک منبع دارای آگاهی مستقیم از گفت‌و‌گو‌های چین گفت: «حکومت‌های خلیج فارس می‌توانند فناوری، سرمایه‌گذاری و پهپاد‌های چینی را بخرند، اما آنچه نمی‌توانند بخرند، نفوذ چینی است که به طور مستقل از روابطش با واشنگتن عمل کند.» انتظار می‌رود شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهور چین، در ۲۴ سپتامبر برای گفت‌و‌گو با رئیس‌جمهور دونالد ترامپ در ایالات متحده حضور یابد. وزارت امور خارجه چین اعلام کرد شی یک پیشنهاد چهار نقطه‌ای برای حفظ و ارتقای صلح و ثبات در خاورمیانه ارائه داده و همچنین حمایت از کشور‌های منطقه برای پیشبرد توسعه، امنیت و همکاری را پیشنهاد کرده است.

چین از روابط اقتصادی عمیق خود برای ورود به دیپلماتیک خاورمیانه استفاده کرده و در سال ۲۰۲۳ میانجی‌گری یک توافق دیپلماتیک غیرمنتظره میان عربستان سعودی و ایران را بر عهده داشت که اکنون به آزمون گذاشته شده است. سه منبع پاکستانی هفته گذشته به رویترز گفتند پکن در حال فشار بر پاکستان است تا میان واشنگتن و تهران برای ازسرگیری گفت‌و‌گو‌های صلح میانجی‌گری کند. وزارت امور خارجه چین در آن زمان اعلام کرد که چین به «ایفای نقش فعال در بازگرداندن صلح و آرامش در منطقه خلیج خاورمیانه در اسرع وقت» ادامه خواهد داد.

شش منبع آگاه این هفته گفتند چین همچنین گفت‌و‌گو‌های مستقیمی با جنبش انصارالله یمن داشته است تا نفتکش‌هایش بتوانند پس از تعهد این گروه برای جلوگیری از دسترسی به بنادر عربستان، بدون مورد حمله قرار گرفتن از جنوب دریای سرخ عبور کنند. وزارت ترابری چین به درخواست برای اظهار نظر پاسخ نداد.

آنا بورشچفسکایا، همکار ارشد در اندیشکده واشنگتن گفت ترتیبات دوجانبه تنگ که به حفاظت از کشتیرانی مرتبط با چین کمک کرده، تنها نتیجه ملموس تلاش‌های دیپلماتیک آن تا به امروز بوده است. او با بیان اینکه جنگ به چین اجازه داده از منافع خود محافظت کند و در عین حال فشار رای‌دهندگان بر رهبران آمریکا و اروپا را از طریق افزایش قیمت انرژی افزایش دهد، گفت: «فراتر از آن، سخت است دید که چین چه کاری توانسته—یا تمایل داشته—انجام دهد.»

چین از تخفیف شدید قیمت نفت ایران که ناشی از تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران بوده، بهره‌مند شده است. در طول سال‌ها، پشتیبانی خود را از امنیت ایران از طریق قطعات با کاربرد دوگانه، تجهیزات تراشه‌ای و سیستم‌های navigation ماهواره‌ای افزایش داده، در حالی که از زمان آغاز جنگ به طور علنی کمک نظامی ارائه نکرده است. از زمان شیوع جنگ ایران، پکن گزارش‌های رسانه‌ها مبنی بر ارائه تجهیزات تراشه‌ای، پشتیبانی اطلاعاتی یا سیستم‌های دفاعی به ایران را به طور مداوم تکذیب کرده و گفته است موضع پکن «شفاف و مستقیم» بوده و «هرگز بر آتش نفت نریخته است.»

تحلیلگران می‌گویند پاسخ پکن به این بحران منعکس‌کننده یک راهبرد دیرینه برای اجتناب از تعهدات امنیتی الزام‌آور دور از منافع اصلی‌اش در شرق آسیا است. آنها می‌افزایند بر خلاف ایالات متحده که ائتلاف‌هایش بر پایه الزامات دفاع متقابل قرار دارد، چین مشارکت‌های مبتنی بر تجارت، سرمایه‌گذاری و فروش سلاح را ترجیح می‌دهد و هرگونه درگیری نظامی نزدیک‌تر را به محیط پیرامونی خود محدود می‌کند.

منبع دارای آگاهی مستقیم از گفت‌و‌گو‌های چین گفت تفاهم معاملی پکن با انصارالله عمدتاً کشتی‌های مرتبط با چین را از آسیب دور نگه داشته، اما فشاری برای پایان دادن به همه حملات ایجاد نکرده است، درست همان‌طور که در طول حملات انصارالله به کشتی‌ها در سال‌های ۲۰۲۳-۲۰۲۴ عمل کرد. این منبع گفت بر خلاف ایالات متحده، چین هیچ تعهد دفاعی در خلیج فارس، هیچ مأموریت نظامی برای حفاظت از آبراه‌های منطقه‌ای و تمایل کمی برای پذیرش هر یک از آنها ندارد.

پکن اعلام کرده است که چین آماده استفاده از نیروی نظامی برای بازگشایی تنگه هرمز نیست و معتقد نیست طرف‌های دیگر بتوانند این کار را انجام دهند. در عوض، این کشور خواستار دیپلماسی و گفت‌و‌گو و امنیت و جریان آزاد خطوط کشتیرانی بین‌المللی است.