«مثل زندان»: خدمه کشتی‌ها از فوریه در خلیج فارس گرفتار مانده‌اند

یک خدمه هراسان یک کشتی باری اواخر دوشنبه شب از موقعیت خود در تنگه هرمز یک پیام اضطراری مخابره کردند. حدود ۲۰ مایل دریایی شمال سواحل عمان، کشتی فله‌بر «مینوآن پایونیر» هدف یک پرتابه نامشخص قرار گرفت؛ رخدادی که موجب خاموشی در اتاق موتور و آتش‌سوزی در بخش اقامتی شد.

خدمه برای مهار آتش شتاب کردند و از کشتی‌های اطراف درخواست کمک کردند. وقتی صبح سه‌شنبه توانستند از این کشتی متعلق به یونان با پرچم لیبریا پیاده شوند، متوجه شدند مهندس سوم مفقود است. چند روز بعد، هنوز اثری از او یافت نشده است.

مرکز عملیات تجارت دریایی بریتانیا در حال بررسی این حادثه است، اما هنوز منشأ پرتابه را رسماً تأیید نکرده است؛ هرچند تحلیلگران شرکت اطلاعات دریایی وندوارد اشاره کرده‌اند: «حملات جنبشی پیشین در همین موقعیت دقیق، منشأ ایرانی داشته‌اند، هرچند ایران دخالت را رد می‌کند.»

در ۲۴ ساعت پیش از آن، دو کشتی دیگر در منطقه، یک نفتکش بزرگ و یک نفتکش متوسط، نیز از برخورد‌های نزدیک خبر داده بودند.

مجموعه این رخداد‌ها توجه را به خطراتی جلب کرده که هزاران دریانورد گرفتار در خلیج فارس با آن روبه‌رو هستند، در حالی که جنگ به رهبری آمریکا علیه ایران وارد ششمین ماه خود شده است. آنچه قرار بود یک سفر عادی باشد، زمانی که آنان در فوریه از تنگه عبور کردند و وارد خلیج فارس شدند، اکنون به یک انتظار طولانی و فرساینده تبدیل شده است.

ایران عملاً این آبراه را مسدود کرده و ۲۰ هزار دریانورد را برای هفته‌ها در آن گرفتار کرده و فشار روانی عظیمی بر آنان وارد آورده است. یکی از دریانوردانِ گرفتار در خلیج فارس در هفته‌های نخست درگیری به گاردین گفت وضعیت او و خدمه‌اش «غیرممکن» بوده و همین مسئله به بروز فروپاشی روانی در یکی دیگر از ملوانان کمک کرده بود.

با طولانی شدن جنگ، ملوانان خود قربانی شده‌اند: از آغاز خصومت‌ها تاکنون ۱۷ دریانورد جان باخته‌اند که اکثریت آنان در پی حملات ایران بوده‌اند.

خدمه گرفتار در تنگه چندین بار امیدوار به خروج شده‌اند، اما هر بار امیدشان نقش بر آب شده است. آتش‌بس آوریل و توافق صلحی که در ژوئن از سوی واشنگتن و تهران امضا شد، هر دو اندکی پس از اعلام فروپاشیدند.

ملوانان یونیفرم‌پوش بر عرشه کشتی خود

دریانوردان هندی که هنگام ماندن کشتی در لنگرگاهِ بیرون از عمان، پس از آن‌که ازدحام در بندر سلطان قابوس مانع پهلوگیری شد، بر کشتی باری خود گرفتار مانده بودند. عکس: اِله شُلیِرس/گتی

چند ده نفتکش نفت و گاز از پنجره کوتاهی که یادداشت تفاهم یا توافق آتش‌بس امضاشده از سوی دو طرف فراهم کرده بود استفاده کردند تا از گذرگاه خارج شوند، اما همه نتوانستند به‌موقع عبور کنند. بنا بر تحلیل سازمان بین‌المللی دریانوردیِ وابسته به سازمان ملل، هنوز ۶ هزار دریانورد روی ۵۰۰ شناور، از انواع مختلف، در خلیج فارس گرفتار مانده‌اند.

آرسنیو دومینگز، دبیرکل این سازمان، گفت: «باید به یاد داشته باشیم که اینها مردم بی‌گناهی هستند که برای انجام کار آموزش دیده‌اند، نه برای نبرد؛ و شناور‌ها نیز برای دفاع از خود در برابر موشک‌ها و پهپاد‌ها آماده نشده‌اند.»

رئیس یکی از اتحادیه‌های تجارت دریایی هند گفت برای خدمه‌ای که منتظر خروج هستند، این وضعیت مانند «زندان» است. ساویو راموس، دبیرکل اتحادیه دریایی هند که نماینده افسران نیروی دریایی بازرگانی است، گفت: «برای کسانی که بر عرشه هستند، این پرسش پیش می‌آید که این وضعیت چه زمانی پایان می‌یابد؟ ابهام تنش ژئوپلیتیکِ جاری برای آنان استرس ایجاد می‌کند.»

راموس، که بیش از دو دهه تجربه هدایت نفتکش‌های بزرگ در سراسر جهان را دارد، افزود: «مثل این است که کسی را در زندان بگذاری و به او آزادی حرکت ندهی. نمی‌دانی کجا می‌روی، نمی‌دانی چه می‌کنی. این پس از مدتی به سراغت می‌آید.»

بیشتر کشتی‌ها - دست‌کم آنهایی که مالکان مسئول دارند - به‌طور منظم آب تازه، غذا و دیگر کالا‌ها را از طریق قایق‌های کوچک از ساحل دریافت می‌کنند، اما بیشتر خدمه هیچ راهی برای خروج از این وضعیت خطرناک ندارند.

راموس گفت برخی از اعضای اتحادیه که می‌خواستند به خانه بازگردند، توانسته‌اند این کار را انجام دهند، به شرط آنکه افسران ارشد دیگر حاضر شوند وارد منطقه شوند و جای آنان را بگیرند.

گفت‌و‌گو‌هایی با میانجی‌گری عمان، که همراه با ایران با این آبراه مرز دارد، در جریان است. با این حال، پیش‌نویس توافق دو کشور نشان می‌دهد تهران کنترل جریان ترافیک ورودی به خلیج فارس را در دست خواهد داشت. این امر برای مالکان کشتی‌ها و صنعت گسترده‌تر خوشایند نخواهد بود و از آزادی ناوبری شناور‌ها پیش از جنگ، انحرافی قابل‌توجه به شمار می‌رود.

تردد همچنان از تنگه عبور می‌کند، هرچند از زمان ازسرگیری خصومت‌ها و حملات به کشتی‌ها پس از فروپاشی توافق آتش‌بس، در سطوحی بسیار پایین.

بر پایه تحلیلگران نشریه کشتیرانی «لویدز لیست»، در هفته ۲۷ ژوئیه تا ۲ اوت تنها ۵۲ شناور غیرمرتبط با ایران از تنگه عبور کردند که ۶۰ درصد آنها از گذرگاه خارج شدند و ۴۰ درصد وارد شدند.

در همان هفته، ۳۲ کشتی مرتبط با ایران نیز از تنگه عبور کردند. در مجموع، این ۸۴ شناور اندکی بیش از ۱۰ درصد میانگین ۷۰۰ تردد هفتگی پیش از آغاز جنگ را تشکیل می‌دهند.

این بدان معناست که ۷۰ نفتکش بزرگ نفت و گاز، متعلق به شرکت‌های اصلی و غیرمشمول تحریم، از فوریه در خلیج فارس گرفتار مانده‌اند؛ بنا بر تحلیل «لویدز لیست». همچنین ۶۵ نفتکش دیگر پس از اعلام تفاهم‌نامه وارد منطقه شدند، اما بعداً دریافتند که قادر به خروج نیستند.

کشتی باری با پرچم تایلند «مایوری ناری» پس از اصابت موشک‌های ایرانی در تنگه هرمز در مارس ۲۰۲۶ آتش گرفته است. عکس: نیروی دریایی سلطنتی تایلند/ای‌پی‌ای

مشخص نیست دریانوردان گرفتار از نظر ملیتی چگونه توزیع شده‌اند، اما بزرگ‌ترین گروه‌ها به‌احتمال زیاد هندی و فیلیپینی هستند. بنا بر تازه‌ترین گزارش جهانی دریانوردان از سوی انجمن‌های کشتیرانی «بالتیک و شورای بین‌المللی دریانوردی» و «اتاق بین‌المللی کشتیرانی»، هند با ۳۱۲ هزار دریانوردِ شاغل در این صنعت، پس از فیلیپین که ۴۶۰ هزار نفر را در اختیار دارد، دومین تأمین‌کننده بزرگ دریانورد در جهان است.

از زمان آغاز جنگ علیه ایران، خصومت‌ها به مناطق دیگر از جمله دریای سرخ و عراق نیز گسترش یافته است. علاوه بر این، روسیه و اوکراین نیز در دریای سیاه به کشتی‌های یکدیگر حمله کرده‌اند؛ تشدیدی در یک درگیری دریایی که از آغاز ماه ژوئیه تاکنون ۲۴ دریانورد در آن کشته شده‌اند.

همین مسئله باعث شد تحلیلگران لویدز، ژوئیه را «یکی از مرگبارترین ماه‌های تاریخ برای دریانوردان تجاری» بنامند.

بسیاری در صنعت کشتیرانی نگران‌اند که هرچه جنگ ایران طولانی‌تر شود و خدمه در منطقه‌ای خطرناک بر عرشه بمانند، شمار کمتری از دریانوردان حاضر خواهند شد به مناطق پرخطر سفر کنند - یا اصلاً به دریا بروند.

دومینگز، رئیس سازمان بین‌المللی دریانوردی، تأکید کرد که بدون دریانوردان، «۹۰ درصد کالا‌هایی که از راه کشتی حمل می‌شوند، به مقصد نهایی خود نخواهند رسید و همه ما تحت تأثیر قرار خواهیم گرفت».