درگیری‌های آبی در سال ۲۰۲۶ کجا بیشترین تهدید را ایجاد می‌کنند؟

افزایش شدید درگیری‌های مرتبط با آب در سال‌های اخیر، هم‌زمان با آغاز کنفرانس «هفته جهانی آب» در روز یکشنبه در پایتخت سوئد، استکهلم، و برگزاری آنلاین آن، در کانون توجه قرار گرفته است.

این کنفرانس با موضوع «آب برای مردم و پیشرفت» برگزار می‌شود. برگزارکننده آن، مؤسسه بین‌المللی آب استکهلم، است و این رویداد هر سال برگزار می‌شود. کنفرانس همچنین چالش‌های رو به رشد امنیت آب در جهان را برجسته می‌کند.

بر اساس اعلام مؤسسه اقیانوس آرام، اندیشکده‌ای غیرانتفاعی در زمینه آب مستقر در ایالات متحده، در سال ۲۰۲۴، ۴۲۰ درگیری مرتبط با آب ثبت شد؛ این رقم بالاترین میزان ثبت‌شده تاکنون و ۷۸ درصد بیشتر از ۲۳۵ درگیری ثبت‌شده در سال ۲۰۲۲ بود.

این افزایش عمدتاً ناشی از حمله به زیرساخت‌های آبی و اختلاف بر سر دسترسی به آب است؛ به‌ویژه در مناطقی که تحت تأثیر جنگ‌های طولانی‌مدت قرار دارند.

مؤسسه اقیانوس آرام بیش از سه دهه است که درگیری‌های آبی در سراسر جهان را از طریق «گاه‌شمار درگیری‌های آبی» دنبال می‌کند و هر رویداد را بر اساس این موضوع طبقه‌بندی می‌کند که آب در آن حادثه، قربانی، عامل آغازگر یا سلاح جنگی بوده است.

قربانی:

زیرساخت‌های آبی در جریان درگیری، چه به‌صورت عمدی و چه به عنوان خسارت جانبی، آسیب می‌بینند یا تخریب می‌شوند. این زیرساخت‌ها می‌توانند شامل سدها، خطوط لوله، چاه‌ها، تأسیسات تصفیه و سامانه‌های برق مورد نیاز برای حفظ منابع آب باشند. در سال ۲۰۲۴، ۵۵ درصد درگیری‌های مرتبط با آب، ناشی از رویداد‌هایی بود که در آن آب یا زیرساخت‌های آبی قربانی شدند.

عامل آغازگر:

کمبود آب، دسترسی نابرابر یا اختلاف بر سر منابع، خشونت را تشدید می‌کند؛ این درگیری‌ها اغلب میان جوامع محلی، کشاورزان، دامداران یا گروه‌های مسلح رخ می‌دهد. کمبود و اختلاف بر سر دسترسی همچنان گسترده است و در سال ۲۰۲۴، در ۲۸ درصد موارد، عامل آغازگر درگیری‌های مرتبط با آب بود.

سلاح:

آب به‌طور عمدی برای آسیب زدن یا اعمال فشار بر مخالفان دستکاری می‌شود؛ از جمله با قطع منابع، آلوده کردن سرچشمه‌ها، آب‌گرفتگی مناطق یا کنترل دسترسی. استفاده تسلیحاتی از آب کمتر رخ می‌دهد، اما همچنان ادامه دارد و پیوند‌های رو به رشد میان فشار آبی، فشار‌های اقلیمی و درگیری را نشان می‌دهد. در سال ۲۰۲۴، دو درصد از حوادث در این دسته قرار گرفتند.

فلسطین

در غزه، بر اساس اعلام یونیسف، ۱.۹ میلیون نفر از مجموع ۲.۱ میلیون نفر جمعیت این منطقه همچنان آواره هستند و حدود ۹۰ درصد زیرساخت‌های آب و فاضلاب در حملات اسرائیل آسیب دیده یا تخریب شده است.

حداکثر ۷۰ درصد مردم نمی‌توانند حداقل شش لیتر آب مورد نیاز روزانه هر فرد برای آشامیدن و پخت‌وپز را جمع‌آوری کنند و ۹۰ درصد خانوار‌ها با ناامنی متوسط تا شدید آبی مواجه بوده‌اند.

در پی جنگ، کودکان غزه مجبور شده‌اند مسئولیت‌هایی بسیار فراتر از سن خود بر عهده بگیرند؛ از جمله جمع‌آوری آب، ایستادن در صف‌های غذا و جمع‌آوری هیزم.

سازمان پزشکی بشردوستانه «پزشکان بدون مرز» گزارش داد قیمت آب تا ۵۰۰ درصد افزایش یافته است. این سازمان افزود حملات مکرر، محدودیت در تأمین منابع و آسیب به تأسیسات آبی، روند توزیع آب را مختل کرده و موجب تشدید بیماری‌های اسهالی و پوستی و افزایش خطر‌ها برای کودکان و زنان باردار شده است.

در کرانه باختری اشغالی، حملات شهرک‌نشینان و تخریب‌های اسرائیل به زیرساخت‌های آبی فلسطینیان آسیب زده یا آنها را نابود کرده است. حملات مکرر به چاه‌های عین سامیه در شرق رام‌الله، دسترسی حدود ۱۰۰ هزار نفر به آب را قطع کرده است.

سودان

از آوریل ۲۰۲۳، درگیری میان نیرو‌های مسلح سودان و نیرو‌های پشتیبانی سریع، حدود ۱۲ میلیون نفر را آواره کرده و بحران انسانی‌ای به وجود آورده است که بیش از ۳۰ میلیون نفر را تحت تأثیر قرار داده است.

گزارش آکادمی ژنو، حمله به زیرساخت‌های آبی، از جمله مخازن، تأسیسات تصفیه و شبکه‌های توزیع، به‌ویژه در دارفور، را مستند کرده است. فروپاشی سامانه‌های آب و فاضلاب به شیوع وبا دامن زده و ناامنی غذایی را تشدید کرده است؛ هم‌زمان، خطر قحطی در سراسر دارفور، کردفان و نیل آبی افزایش یافته است.

یک پسر سودانی در شهر ادره در چاد آب جمع‌آوری می‌کند. چاد به بزرگ‌ترین میزبان پناهندگان آفریقا از نظر سرانه تبدیل شده و میزبان ۱.۴ میلیون پناهنده است؛ بیش از ۹۰۰ هزار نفر از آنها از درگیری‌ها در سودان گریخته‌اند.

ایران

حملات هوایی آمریکا و اسرائیل به ایران از ۲۸ فوریه، فشار بیشتری بر سامانه آبی این کشور وارد کرده است؛ سامانه‌ای که پیش‌تر نیز بر اثر سال‌ها خشکسالی، کاهش بارش نسبت به میانگین، تخلیه منابع آب زیرزمینی و تقاضای بخش کشاورزی تضعیف شده بود.

گزارش‌ها حاکی از آن است که حملات به تأسیسات آب‌شیرین‌کن و مخازن در جزیره قشم و استان هرمزگان آسیب زده و منابع آب ده‌ها هزار نفر را مختل کرده است. آسیب به شبکه‌های برق و جاده‌ها نیز روند تعمیرات را دشوار کرده است.

این حملات در شرایطی انجام شد که ذخایر آب ایران به‌طور بحرانی کاهش یافته بود و سطح آب برخی مخازن تا ۹۲ درصد افت کرده بود. سطح آب مخازن مشهد، دومین شهر بزرگ ایران که حدود چهار میلیون نفر جمعیت دارد، به کمتر از سه درصد رسید.

منطقه خلیج فارس

جنگ علیه ایران، آسیب‌پذیری زیرساخت‌های حیاتی آب را در منطقه‌ای آشکار کرده است که یکی از کم‌آب‌ترین مناطق جهان به شمار می‌رود.

امنیت آب در سراسر خلیج فارس به‌شدت به تأسیسات بزرگ آب‌شیرین‌کن وابسته است؛ تأسیساتی که آب دریا را به آب قابل استفاده تبدیل می‌کنند. این تأسیسات حدود ۹۰ درصد آب آشامیدنی کویت، ۸۶ درصد آب آشامیدنی عمان و ۷۰ درصد آب آشامیدنی عربستان سعودی را تأمین می‌کنند. این میزان در بحرین بیش از ۹۰ درصد و در قطر ۹۹ درصد است.

در جریان جنگ، تأسیسات آب‌شیرین‌کن در بحرین، کویت، امارات متحده عربی و ایران آسیب دیدند، هرچند تأثیر گزارش‌شده این آسیب‌ها بر منابع آب، عمدتاً محدود بود.

اوکراین

بحران آب در اوکراین با آسیب دیدن زیرساخت‌های حیاتی آب و انرژی در جریان جنگ با روسیه وخیم‌تر شده است. یونیسف می‌گوید سال گذشته ۴.۳ میلیون نفر از کمک‌های مربوط به دسترسی به آب سالم بهره‌مند شدند، در حالی که ۱۲.۷ میلیون نفر به حمایت‌های بشردوستانه نیاز دارند.

حملات، تولید برق را ۷۰ درصد کاهش داده و تأمین آب و گرمایش را مختل کرده است. در خرسون، حملات در ماه جاری منابع آب را در محله‌های کاملاً قطع کرد.

فاجعه سد کاخوفکا در ژوئن ۲۰۲۳ بیش از ۱۰۰ هزار نفر را تحت تأثیر قرار داد و اکنون حدود ۱۰ میلیون نفر در اوکراین دسترسی مطمئن به آب سالم ندارند.