آیا ایران می‌تواند علیه کشور‌هایی که به «جنگ اقتصادی» آمریکا می‌پیوندند، دست به تلافی بزند؟

هشدار مقام عالی امنیتی ایران در روز شنبه در حالی مطرح شد که ایالات متحده قصد دارد روز دوشنبه تحریم‌های جدیدی را اعلام کند که می‌تواند فشار بیشتری بر اقتصادِ در حال تقلا‌ی ایران وارد کند.

پس تهران چگونه می‌تواند تلافی کند؟

آنچه می‌دانیم این است:

ایران چه گفته است؟

روز شنبه، محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی ایران، به خبرگزاری دولتی صداوسیما گفت که ایران از تمام کشور‌های جهان، از جمله همسایگانش، می‌خواهد که به «جنگ اقتصادی» آمریکا نپیوندند.

او گفت: «هر کشوری که در اعمال محدودیت‌های اقتصادی علیه ما مشارکت کند، به‌عنوان دشمن تلقی خواهد شد» و نسبت به اقدام تلافی‌جویانه «زلزله‌وار» هشدار داد.

رضایی همچنین به همسایگان ایران هشدار داد که اگر در جنگ اقتصادی ترامپ مشارکت کنند، «حتی یک قطره نفت» از منطقه خلیج‌فارس خارج نخواهد شد، از جمله از طریق مسیر‌های صادراتی جایگزین که از نقطه گلوگاه هرمز دور هستند؛ مسیری که یک‌پنجم صادرات نفت و گاز جهان در زمان صلح از آن عبور می‌کند.

ایران از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه، به بهانه اینکه تهران در آستانه دستیابی به بمب‌های هسته‌ای بوده است، به تأسیسات نظامی و مکان‌های غیرنظامی آمریکا حمله کرده است. این ادعا هم توسط سازمان اطلاعات آمریکا و هم توسط آژانس بین‌المللی انرژی اتمی سازمان ملل رد شد.

ایالات متحده در بیش از ده‌ها نقطه در سراسر خاورمیانه و شمال آفریقا، از جمله در کشور‌های حوزه خلیج‌فارس مانند بحرین، کویت، قطر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی، تأسیسات نظامی دارد. هزاران سرباز آمریکایی نیز در سراسر منطقه، از جمله در اردن، مستقر هستند.

اظهارات رضایی چند روز پس از آن بیان شد که دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا اعلام کرد دولت او «کوبنده‌ترین عملیات اقتصادی» را تاکنون علیه ایران انجام خواهد داد. او همچنین وعده داد که هر کشوری که به ایران «هر نوع راه نجات» بدهد، با «پیامد‌های اقتصادی عظیم» روبه‌رو خواهد شد.

اسکات بسنت، وزیر خزانه‌داری آمریکا، روز بعد تهدید‌های او را تکرار کرد و گفت: «شما یا با ما هستید یا علیه ما». او همچنین خواستار همکاری چین شد که بیش از ۸۰ درصد محموله‌های نفتی ایران را خریداری می‌کند.

روز یکشنبه، مسعود پزشکیان، رئیس‌جمهور ایران گفت: ایران در «یک جنگ همه‌جانبه اقتصادی، نظامی و امنیتی» با آمریکا است. او گفت واشنگتن پیش از جنگ به‌اشتباه پیش‌بینی کرده بود که ایران در میان تجاوز آمریکا سقوط خواهد کرد و به چیزی شبیه ونزوئلا تبدیل خواهد شد.

او در سخنرانی تلویزیونی گفت: «دشمن ارزیابی کرده بود که اگر ایران سقوط کند، به ونزوئلا تبدیل می‌شود.»

«نه تنها این اتفاق نیفتاد، بلکه به قدرتی تبدیل شد که جهان را با مقاومت، همبستگی و انسجام خود شگفت‌زده کرد.»

ایران چگونه می‌تواند تلافی کند؟

«البته، ما ابتدا با آنها مذاکره خواهیم کرد. ما گفت‌و‌گو خواهیم کرد و به آنها خواهیم گفت که کنار بروند و از ایالات متحده فاصله بگیرند.»

او افزود: «اما اگر آنها عمل نکنند، ما حمله خواهیم کرد. ما منافع آن کشور را هدف قرار خواهیم داد.»

هشدار رضایی مبنی بر اینکه مسیر‌های صادراتی جایگزین در خارج از هرمز می‌تواند هدف قرار گیرد، احتمالاً به تنگه باب‌المندب، دروازه ورود به دریای سرخ اشاره دارد. عربستان سعودی پس از مسدود شدن هرمز از آن برای صادرات نفت خود استفاده کرده است. تهران در واکنش به جنگ آمریکا، تنگه هرمز را مسدود کرد و از آن زمان از آن به‌عنوان اهرمی در مذاکرات با واشنگتن برای پایان دادن به جنگ استفاده کرده است. ایالات متحده بنادر ایران را تحت محاصره دریایی قرار داده است که بر تجارت بین‌المللی تهران تأثیر گذاشته است.

حمیدرضا عزیزی، پژوهشگر حوزه ایران در مؤسسه کلینگندیل، روز شنبه در پستی در شبکه اجتماعی ایکس نوشت: «به‌نظر می‌رسد تهران تلاش می‌کند با سیگنال دادن به اینکه حتی تدارکات برای حمله می‌تواند پاسخ ایران را تحریک کند، بازدارندگی را در مرحله اول ایجاد کند.»

عزیزی گفت دو عنصر در «دکترین تهاجمی» جدید در حال ظهور است: پیش‌دستی که هدف آن جلوگیری از تحقق یک تهدید ادراک‌شده است؛ و اقدام تلافی‌جویانه نامتقارن که هدف آن افزایش هزینه هر حمله‌ای است که رخ می‌دهد.

آیا همسایگان ایران در جنگ اقتصادی به آمریکا می‌پیوندند؟

کشور‌های حوزه خلیج‌فارس که همسایگان ایران و همچنین متحدان آمریکا هستند، به‌طور فزاینده‌ای خود را در وسط این جنگ گرفتار می‌بینند؛ بنابراین مشخص نیست که آیا آنها در تهدید اقتصادی بیشتر ایران به واشنگتن خواهند پیوست یا خیر.

حملات ایران به کشور‌های حوزه خلیج‌فارس بر اقتصاد آنها تأثیر گذاشته است؛ کشور‌هایی که از هرمز برای بیشتر صادرات خود، از جمله نفت و گاز استفاده می‌کنند.

در حالی که کشور‌های حوزه خلیج‌فارس حملات ایران به قلمرو خود را محکوم کرده‌اند، تحلیلگران می‌گویند کشور‌های حوزه خلیج‌فارس که با واشنگتن همسو هستند، تشخیص می‌دهند که رابطه سیاسی کارآمد با ایران به‌دلیل نزدیکی جغرافیایی ضروری است.

امارات در سال ۲۰۲۲ روابط دیپلماتیک خود را با ایران از سر گرفت، اما هفته گذشته پس از متهم کردن تهران به حمله موشکی، تحریم تجاری اعمال کرد. ایران مسئولیت آن را رد می‌کند.

عربستان سعودی و ایران در سال ۲۰۲۳ تحت توافقی که توسط چین میانجی‌گری شد، برای عادی‌سازی روابط توافق کردند، که هر دو احتمالاً محاسبه کرده‌اند که تعامل با ایران امن‌تر از رویارویی دائمی است.

سایمون مابون، استاد روابط بین‌الملل در دانشگاه لنکستر ماه گذشته در مصاحبه‌ای با الجزیره گفت: «در نهایت، کشور‌های حوزه خلیج‌فارس نمی‌توانند جغرافیا را تغییر دهند. آنها باید در کنار ایران زندگی و کار کنند. آنها بی‌ثباتی‌ای را که از سقوط جمهوری اسلامی ناشی می‌شود، نمی‌خواهند. من فکر می‌کنم برخی از کشور‌های خلیج‌فارس برای حملات سخت‌تر فشار آورده‌اند - نه برای تسریع فروپاشی آن، بلکه برای تضعیف عناصر تندروتر سپاه پاسداران.»

همچنین ماه گذشته، تریتا پارسی، معاون اجرایی مؤسسه کوئینسی برای حکمرانی مسئولانه، به الجزیره گفت که اعتماد به دیپلماسی برای پایان دادن به بحران همچنان پایین است، اما در عین حال، هیچ کشوری در منطقه «توان یک جنگ طولانی دیگر را ندارد».

پارسی افزود: «در طول آتش‌بس، تمام موجودی‌ها نتوانسته‌اند تکمیل شوند. ما در سطح جهانی در سطح بسیار پایین‌تری هستیم.»

آنچه در مورد تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران در دهه‌های گذشته می‌دانیم چیست؟

از سال ۱۹۷۹، ایران با تحریم‌های ایالات متحده و سایر کشور‌های غربی مواجه بوده است. سازمان ملل متحد نیز تحریم‌هایی را علیه تهران اعمال کرده است.

سپس در دسامبر ۲۰۰۶، شورای امنیت سازمان ملل متحد که اعضای آن شامل چین، روسیه، بریتانیا و فرانسه هستند، تحریم‌هایی را بر تجارت ایران در زمینه مواد و فناوری‌های مرتبط با انرژی هسته‌ای اعمال کرد و دارایی‌های افراد و شرکت‌های درگیر در فعالیت‌های مرتبط را مسدود کرد.

تحریم‌ها عمدتاً تلاشی برای کاهش ظرفیت هسته‌ای رو به رشد ایران بود، اما در حالی که برنامه‌های غنی‌سازی اورانیوم در سال ۲۰۰۲ متوقف شد، در اواخر سال ۲۰۰۵ دوباره آغاز شد. در سال‌های بعد، سازمان ملل تحریم‌ها را تشدید کرد و موارد بیشتری را اعمال کرد. اتحادیه اروپا نیز از این رویه پیروی کرد.

در سال ۲۰۱۵، ایران یک توافق هسته‌ای – برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) – را با آمریکا، اتحادیه اروپا، چین، فرانسه، آلمان، روسیه و بریتانیا امضا کرد. این توافق در ازای لغو کامل تحریم‌ها، سقفی برای برنامه هسته‌ای ایران تعیین کرد.

با این حال، در سال ۲۰۱۸، ترامپ در طول اولین دوره ریاست‌جمهوری خود، خروج آمریکا از معاهده هسته‌ای را اعلام کرد و تمام تحریم‌هایی را که طبق این معاهده لغو شده بودند، به‌عنوان بخشی از کارزار «فشار حداکثری» خود علیه تهران، بازگرداند.

در سال ۲۰۱۹، دولت ترامپ سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران (IRGC) را «سازمان تروریستی خارجی» نامید. علاوه بر این، او تحریم‌هایی را علیه پتروشیمی، فلزات (فولاد، آلومینیوم، مس) و مقامات ارشد ایرانی اعمال کرد.

در طول اولین دوره ریاست‌جمهوری ترامپ، قاسم سلیمانی، فرمانده نیروی قدس سپاه پاسداران در حمله پهپادی در سال ۲۰۲۰ در بغداد ترور شد. ایالات متحده همچنین تحریم‌های بیشتری علیه ایران اعمال کرد.

دولت بایدن که از سال ۲۰۲۱ تا ۲۰۲۵ در قدرت بود، اکثر تحریم‌های آمریکا را حفظ کرد.

سپتامبر گذشته، به دلیل برنامه هسته‌ای ایران، زمانی که شورای امنیت سازمان ملل علیه لغو دائمی تحریم‌های اقتصادی رأی داد، تحریم‌های سازمان ملل دوباره اعمال شد.