خطوط لوله و بنادر: جنگ ایران سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های خلیج فارس را سرعت بخشید

تغییر نقشه تجارت جهانی بر اثر جنگ ایران، کشور‌های حوزه خلیج فارس را وادار کرده است تا برنامه‌های سرمایه‌گذاری خود را بازنگری کنند و برای پشت سر گذاشتن پیامد‌های این درگیری، سرمایه‌ها را به سمت زیرساخت‌ها، از خطوط لوله انرژی گرفته تا بنادر، هدایت نمایند.

این جنگ وابستگی بیش از حد خلیج فارس به تنگه هرمز را برجسته کرده است؛ گذرگاهی که پیش‌تر محل عبور ۲۰ درصد از جریان نفت جهان بود، اما دهه‌ها نیز در معرض تهدید‌های ناشی از اختلال قرار داشت.

با مسدود ماندن تقریبی این تنگه در بخش عمده‌ای از شش ماه گذشته، موجی از تعهدات سرمایه‌گذاری چند میلیارد دلاری شکل گرفته است، زیرا صادرکنندگان انرژی خلیج فارس تلاش می‌کنند اقتصاد‌های خود را که اکنون با رکود شدیدی مواجه است، در برابر آینده ایمن سازند.

مسیر تجارت به سمت بنادر عربستان در دریای سرخ و بنادر شرقی امارات متحده عربی تغییر جهت داده، اما ظرفیت این بنادر کمتر است. یک منبع صنعتی که به دلیل حساسیت موضوع نخواست نامش فاش شود، گفت دولت‌های خلیج فارس در حال بررسی راه‌هایی برای ایجاد راه‌حل‌های دائمی و یکپارچه به منظور دور زدن تنگه هرمز هستند.

در حالی که اکثر دولت‌های خلیج فارس می‌توانند از ثروت‌های نفتی انباشته‌شده طی دهه‌ها بهره ببرند، برخی ممکن است با توجه به اهداف جاه‌طلبانه در جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی و ابراز تمایل صندوق‌های بزرگ زیرساختی و دیگر سرمایه‌گذاران بین‌المللی به دارایی‌های منطقه، به دنبال تامین مالی خارجی باشند.

هزینه‌ها در سال‌های آینده می‌تواند از صد‌ها میلیارد دلار فراتر رود و صندوق‌های ثروت ملی خلیج فارس، که از بزرگ‌ترین‌های جهان هستند، برای تسریع این روند وارد عمل شده‌اند.

یک منبع صنعتی دیگر گفت بنادر به یک «اولویت حیاتی» برای دولت‌های خلیج فارس، از جمله عربستان سعودی، تبدیل شده‌اند. او درباره عربستان گفت: «اگر دو سال پیش ورزش موضوع بسیار داغی بود، فکر می‌کنم در حال حاضر و برای یکی دو سال آینده، شعار آنها بنادر، بنادر، بنادر خواهد بود.»

صندوق ثروت ملی ابوظبی (L'IMAD) هفته گذشته اعلام کرد که در راستای بازنگری در استراتژی شرکت «بنادر ابوظبی» (AD Ports)، قصد دارد باقی‌مانده سهام آن را خریداری کند.

شرکت بنادر ابوظبی، بنادری را در امارات و سراسر جهان اداره می‌کند، اما حجم جابه‌جایی کانتینری و همچنین محموله‌های فله و عمومی آن در امارات در سه‌ماهه دوم نسبت به مدت مشابه سال گذشته حدود دو سوم کاهش یافته است، زیرا این شرکت اعلام کرد «شاید با مهم‌ترین چالش در تاریخ ۲۰ ساله خود» روبه‌رو بوده است.

شرکت «دی‌پی ورلد» (DP World) دبی، یکی از بزرگ‌ترین اپراتور‌های بندری جهان نیز در نیمه نخست سال با کاهش فعالیت تجاری مواجه شد. این شرکت در نظر دارد دو پایانه کانتینری در فجیره توسعه دهد؛ جایی که امارات در حال ساخت یک خط لوله نفتی جدید است که پس از بهره‌برداری در سال آینده، ظرفیت انتقال نفت خام به فجیره را دو برابر خواهد کرد. دی‌پی ورلد همچنین در حال کار روی پایانه‌های کانتینری درون‌سرزمینی در امارات است.

زین بکالی، مدیر اجرایی شرکت مدیریت سرمایه‌گذاری سیلک اینوست (Silk Invest) در بریتانیا، می‌گوید دولت‌های خلیج فارس سرمایه لازم برای تأمین مالی بخش عمده این سرمایه‌گذاری شتابان در زیرساخت‌ها را از منابع داخلی دارند. بکالی گفت: «بنابراین زیرساخت‌ها قطعاً حوزه‌ای است که فکر می‌کنیم سود خواهد برد.»

منابع آگاه ماه گذشته به رویترز گفتند عربستان سعودی برنامه‌های میلیارد دلاری برای دور کردن مسیر نفت از هرمز، از جمله توسعه ظرفیت خط لوله نفت خام خود به سواحل غربی دریای سرخ را تسریع کرده است که این امر می‌تواند به همسایگان کمک کند تا بدون عبور از تنگه، نفت بیشتری منتقل کنند.

فراتر از اختلال در کشتیرانی، حملات به تأسیسات تولیدی در خلیج فارس، پالایشگاه‌های نفت، کارخانه‌های آلومینیوم و مراکز داده را به‌طور قابل توجهی تحت تأثیر قرار داده است، در حالی که ترافیک هوایی پایین‌تر از سطوح پیش از جنگ باقی مانده و بر گردشگری و جریان تجاری در منطقه اثر گذاشته است.

در سطحی دیگر، این جنگ جایگاه مراکز خلیج فارس را به عنوان پناهگاه‌های امن متزلزل کرده است. بر اساس نظرسنجی رویترز، انتظار می‌رود اقتصاد قطر و کویت در سال جاری اندکی بیش از ۸ درصد کوچک شود، در حالی که اقتصاد عربستان سعودی پس از رشد ۴.۵ درصدی در سال ۲۰۲۵، تنها ۱.۴ درصد رشد خواهد داشت.

قطر که پیش از جنگ ایران یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان گاز طبیعی مایع (LNG) جهان بود، برای صادرات LNG کاملاً به این تنگه وابسته است و به دلیل آسیب به تأسیسات انرژی خود با کمبود شدید تولید نیز مواجه شده است.

شرکت نفت کویت در حال مذاکره با عربستان سعودی و امارات است تا سیستم‌های خط لوله آنها را برای انتقال محموله‌های نفتی خود گسترش دهد. عراق نیز در تلاش است صادرات نفت خود را از طریق بندر جیهان ترکیه افزایش دهد و هدف دارد صادرات نفت را از طریق بنادر بانیاس سوریه و عقبه اردن با استفاده از خطوط لوله جدید آغاز کند.

اخیراً گشایش‌هایی در تنگه هرمز ایجاد شده، اما تجارت محدود است و با وجود کاهش درگیری‌ها، پایان روشنی برای مناقشه میان ایران و آمریکا دیده نمی‌شود. کنترل هرمز یکی از مناقشه‌برانگیزترین نقاط اختلاف است و کشور‌ها در حال متحد کردن تلاش‌ها برای یافتن راه‌های جدید به منظور کاهش وابستگی به آن هستند.

وزیر حمل‌ونقل ترکیه در ماه ژوئن گفت ترکیه و عربستان سعودی قصد دارند ظرف سه تا چهار سال آینده یک خط ریلی برای اتصال دو کشور به اردن و سوریه بسازند و افزود که سایر کشور‌های خلیج فارس نیز به این پروژه خواهند پیوست.

آفاق حسین، پژوهشگر ارشد سابق ابتکار خاورمیانه در شورای آتلانتیک، گفت: «بحران اخیر تنگه هرمز درس بسیار مهمی به ما داد مبنی بر اینکه این آسیب‌پذیری‌ها واقعی هستند و می‌توانند در هر زمان و در هر گذرگاهی رخ دهند.» او تأکید کرد که حتی اگر مسیر‌های تجاری و حمل‌ونقل پشتیبان در ابتدا غیراقتصادی به نظر برسند، وجود آنها ضروری است.