آیا ترامپ، شی و پوتین نظم جهانی جدیدی را رقم می‌زنند؟

ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، از جمله کسانی است که نگرانی خود را ابراز کرده است که اگر دونالد ترامپ، شی جین‌پینگ و ولادیمیر پوتین همان‌طور که انتظار می‌رود در حاشیه نشست اپک در چین به صورت سه‌جانبه دیدار کنند، جهان شاهد لحظه‌ای شبیه به یالتا ۲.۰ خواهد بود. این یک اصل بدیهی در دیپلماسی است که اگر پشت میز حضور نداشته باشید، خطر این وجود دارد که شما یا ارزش‌هایتان در منوی غذا قرار بگیرید و در حال تقسیم شدن باشید. بسیاری از کسانی که از نشست شنزن کنار گذاشته شده‌اند، عمدتاً اوکراین و همچنین اروپای شرقی و کشور‌های بالتیک، تایوان و حتی ایران، دلیل خوبی دارند که نگران باشند حامیانشان ممکن است آنها را در یک معامله پیچیده ژئوپلیتیکی که پوتین در نظر دارد و ترامپ به نظر می‌رسد از آن حمایت می‌کند، رها کنند.

پوتین مدت‌هاست که بازآفرینی این بزرگ‌ترین نشست زمان جنگ را پیشنهاد کرده است؛ نشستی که در فوریه ۱۹۴۵ به اصرار ژوزف استالین در یک استراحتگاه مخروبه تزاری در ساحل جنوبی کریمه در کنار فرانکلین روزولت و وینستون چرچیل برگزار شد. ترامپ خود را در نقش مهمان مشتاق قرار داده است، در حالی که شی نقش میزبان خجالتی را بازی می‌کند که همیشه از پذیرش وضعیت یک ابرقدرت سنتی اکراه دارد. هیچ‌کس به درستی نمی‌داند اگر این سه مرد با یکدیگر دیدار کنند چه اتفاقی خواهد افتاد یا حتی آیا چین اجازه تبادل بیانیه‌هایی فراتر از تشریفات خشک پروتکلی را خواهد داد یا خیر. چین از همین حالا تلاش می‌کند خلع سلاح هسته‌ای را از دستور کار خارج کند.

این رویداد ممکن است چیزی بیش از یک تئاتر ژئوپلیتیکی مختصر نباشد که پوتین بتواند آن را در داخل کشور عرضه کند تا نشان دهد روسیه ـ حتی با اقتصاد هفت برابر کوچک‌تر از اتحادیه اروپا ـ همچنان با بزرگان بازی می‌کند. اما اگر پوتین به خواسته خود برسد، تلاش خواهد کرد تا اطمینان حاصل کند که این نشست به نخستین مورد از یک سری نشست‌ها در این قالب تبدیل می‌شود که در آن قدرت‌های بزرگ یک نظم جهانی جدید را بر اساس مجموعه‌ای از اصول امنیت‌محور که ارزش‌های لیبرال در آن نقش چندانی ندارند، سازماندهی می‌کنند.

همان‌طور که ولادیمیر مدینسکی، مذاکره‌کننده ارشد روسیه، به تلویزیون روسیه گفت: «وظیفه این است که یک سیستم جامع از امنیت فراگیر در اروپا ایجاد شود که به یالتا یا پوتسدام جدید و مدرنی تبدیل شود. اگر موفق شویم چنین سیستم امنیتی را ایجاد کنیم، صلح را برای دهه‌ها، شاید حتی قرن‌ها، در اروپا تضمین خواهیم کرد. این وظیفه اصلی ماست.» ماریا زاخاروفا، سخنگوی وزارت امور خارجه روسیه، گفت این نشست می‌تواند نشان‌دهنده «آغاز بازگشت از این سقوط به سمت آشفتگی مطلق به سوی ثبات» باشد. برای زلنسکی، نگرانی این است که تقریبا هر زمان که پوتین و ترامپ با یکدیگر گفت‌و‌گو می‌کنند، این کی‌یف است که آسیب می‌بیند.

یالتای اصلی در خارج از روسیه به طور گسترده به عنوان لحظه‌ای از معاملات بدبینانه و حتی ننگین یاد می‌شود که با سازش توافق مونیخ در سال ۱۹۳۸ رقابت می‌کند. این هشت روزی بود که جهان پس از جنگ را شکل داد که در آن کشور‌های غایب توسط پیروزمندان قریب‌الوقوع جنگ دور انداخته شدند یا میان آنها تقسیم شدند. روزولت که ماه‌ها با مرگ فاصله داشت، مصمم بود حمایت روسیه را برای یک سازمان جدید جامعه ملل و مشارکت روسیه در جنگ علیه ژاپن جلب کند. در ازای آن، او واقعیت انجام‌شده حضور روسیه در Poland را پذیرفت و با ترغیب استالین به امضای بیانیه‌ای که تأیید می‌کرد اصول «حقوق حاکمیتی و خودمدیریتی» باید در کشور‌های آزاد شده از حکومت نازی غالب باشد، مسیر‌های خیانت‌آمیز خود را پوشش داد.

اندکی از افراد فکر می‌کردند که دیکتاتور هیچ قصدی برای احترام به توافق ندارد. در واقع، افتخار تا حدودی در طول آن هشت روز غایب بود. وقتی چرچیل به استالین گفت که حفظ استقلال لهستان، بهانه جنگی اصلی بریتانیا، «موضوع افتخار» است، استالین پاسخ داد که این موضوع برای او «موضوع مرگ و زندگی» است. چرچیل هیچ ابزاری برای مقابله با استالین نداشت، زیرا تا آن زمان او پیروز استالینگراد و کورسک و فرمانده ارتشی بود که آلمان را در هم شکسته بود.

حس شرمندگی بعدی در مورد خیانت یالتا عمدتاً در آمریکا انباشته شد، به‌طوری که در مه ۲۰۰۵، پیش از سفر به مسکو برای شصتمین سالگرد روز پیروزی در اروپا، جورج بوش به مخاطبان خود در لتونی گفت که یالتا «میلیون‌ها نفر را به اسارت کمونیستی واگذار کرده است. هنگامی که ملت‌های قدرتمند مذاکره کردند، آزادی ملت‌های کوچک به نوعی قابل چشم‌پوشی بود. با این حال، این تلاش برای قربانی کردن آزادی به خاطر ثبات، قاره‌ای را تقسیم‌شده و ناپدید باقی گذاشت.» این دیدگاهی بود که در سراسر اروپا به اشتراک گذاشته می‌شد.

سنت جمهوری‌خواهی که توسط بوش بیان شد، توسط ترامپ پاک شده است. ترامپ در سند امنیت ملی سال ۲۰۲۵ خود، ژئوپلیتیک حوزه نفوذ را که در یالتا قهرمان آن بود، ستایش کرد. او نیمکره غربی را به عنوان قلمرو آمریکا نام برد. این سند نسبت به حوزه‌های روسیه و چین متواضع باقی ماند. متأسفانه، ترامپ توجه کمی به استراتژی آماده‌شده برای خود کرد. او احترام خود را برای پوتین و شی حفظ کرد، اما خود و اسرائیل را در یک زیاده‌روی فاجعه‌بار امپریالیستی در جا‌های دیگر، به‌ویژه در ایران، غرق کرد.

در نتیجه، ایالات متحده و روسیه در حال نزدیک شدن به این نشست هستند و به دنبال کمک چین برای رهایی از جنگ‌های انتخابی هستند که به آنها آسیب رسانده است. شی در نقش استالین قرار می‌گیرد و میزبان دو کشور است که به بخشش او نیاز دارند. این امر چین را تا حدی محتاط می‌سازد و از استفاده از اهرم فشار خود اکراه دارد اگر به ایالات متحده کمک کند یا به نظر برسد که در تضاد با روایت چینی به عنوان نیرویی برای ثبات و همزیستی است. پروفسور مینگهائو ژائو از دانشگاه فودان در سخنرانی خود در کنفرانس مرکز سیاست امارات در ابوظبی، روایتی کلاسیک از عدم دخالت چین ارائه داد: «جنگ روسیه و اوکراین اشتباه استراتژیک رئیس‌جمهور روسیه است. جنگ ایران اشتباه استراتژیک رئیس‌جمهور ترامپ است. چین در حال مدیریت پیامد‌های آن درگیری‌ها است.»

در مقابل، دکتر وانگ هویائو، رئیس مرکز چین و جهانی‌شدن و از مدافعان اولیه نشست سه‌جانبه، استدلال کرد که چین مورد نیاز است. او به تله کیندلبرگر اشاره کرد؛ دوره‌ای از آشفتگی ناشی از رهبری بسیار کم جهانی. او گفت چین تلاش می‌کند با تقویت چندجانبه‌گرایی مفید باشد و ممکن است تضمین‌هایی در ایران فراهم کند، چیزی که رهبری ایران طرفدار آن است، اما حتی او نقش تثبیت‌کننده چین را عمدتاً از منشور توسعه اقتصاد جهانی می‌دید. به طور خلاصه، چین ممکن است به ترامپ در خاورمیانه کمک کند. از این گذشته، آبراه‌های باز برای برآورده کردن تقاضای سیری‌ناپذیر آن برای نفت ضروری است.

اما چین اوکراین را به عنوان یک مسئله امنیتی کاملاً اروپایی می‌بیند که در آن تمایلی به خیانت به پوتین یا تأیید توافقی که بدون توافق اروپا حاصل شده باشد، ندارد. چین در میان تعمیر روابط با اروپا پس از مازاد صنعتی چین در سال ۲۰۲۵ است که بازار اروپا را سیل‌آسا کرد و خطر استعزدایی آن را به همراه داشت. پذیرش دیدگاه پوتین درباره یک معماری امنیتی جدید اروپایی توسط چین، آلمان و کمیسیون اروپا را خشمگین خواهد کرد.

برای برخی، مانند جان ایکنبرری، نظریه‌پرداز بین‌الملل‌گرایی لیبرال، دیدن رئیس‌جمهور ایالات متحده در حال تقسیم جهان با استبدادگران منفور است. او فکر می‌کند که یک ائتلاف قابل دوام از دموکراسی‌ها وجود دارد. اما چارلز کوپچان، ارشد پژوهشی در شورای روابط خارجی، می‌گوید یالتا‌های بیشتر آینده است. او گفت: «ما باید یاد بگیریم که در سراسر خطوط تقسیم ژئوپلیتیک و ایدئولوژیک کار کنیم. ما اکنون در جهانی هستیم که ایالات متحده و متحدان دموکراتیک آن دیگر ائتلاف غالب نیستند. چه کسی در حال آمدن است؟ چین، هند، اندونزی، کشور‌های بزرگ جنوب جهانی ـ همه آنها در حال بازی در زمین هستند و بیشتر آنها روابط اقتصادی نزدیک‌تری با چین نسبت به ایالات متحده دارند. ما باید یاد بگیریم که با خودکامگی‌ها کار کنیم و با آنها راحت‌تر زندگی کنیم. آیا خطری نزولی وجود دارد؟ مطمئناً. آیا ترامپ ممکن است تایوان و اوکراین را زیر اتوبوس بیندازد؟ احتمالاً، اما من تردید دارم. اما ما باید یخ را بشکنیم. این گفت‌و‌گو‌ها باید همین الان آغاز شود و من به رئیس‌جمهور ترامپ برای آغاز آن اعتبار می‌دهم.»