چرا جاده‌های ایران به کشتارگاه بدل شده‌اند؟

جبار رحمانی، انسان‌شناس و استاد دانشگاه، در سخنان خود به وضعیت بحرانی سیستم حمل‌ونقل در ایران اشاره می‌کند. او بیان می‌کند که سیستم‌های حمل‌ونقل یکی از مهم‌ترین سازوکار‌های نوسازی و توسعه در جوامع مدرن است و مدرنیته را می‌توان در ساختار‌های کلان ارتباطی جستجو کرد. اما در ایران، وضعیت حمل‌ونقل با چالش‌های بزرگ و پیچیده‌ای مواجه است. به گفته او، خودرو به عنوان مهم‌ترین وسیله نقلیه، نه بر اساس سیاستی هوشمندانه بلکه بر مبنای ایده‌ای قدیمی و معیوب شکل گرفته است. این ایده، یعنی انرژی ارزان و صنعت بیمار خودروسازی، سیاستی است که ایران را در این وضعیت نامناسب قرار داده است.

وضعیت بحرانی جاده‌های ایران

این استاد دانشگاه در ادامه می‌گوید: «سیاست‌گذاری‌های حمل‌ونقل در ایران همیشه بین منافع کوتاه‌مدت و تدبیر‌های سطحی در حرکت بوده است.» او همچنین به آمار‌های موجود از سازمان راهداری اشاره می‌کند که نشان می‌دهند تا پایان سال ۱۴۰۲، طول کل راه‌های کشور حدود ۲۲۲ هزار کیلومتر است و ایران از نظر طول راه‌ها و آزادراه‌ها در رتبه‌های بیست و سوم و هجدهم جهان قرار دارد. اما از دید او این آمار‌ها تنها بخشی از واقعیت را نشان می‌دهند. رحمانی ادامه می‌دهد: «سالانه نزدیک به ۲۰ هزار نفر در ایران در تصادفات جان خود را از دست می‌دهند و حدود ۴۰۰ هزار نفر صدمه جسمانی می‌بینند و درگیر معلولیت‌های موقت و دائمی می‌شوند. از این میان، حدود ۲۰ درصد از این تلفات مربوط به کیفیت پایین جاده‌ها و فقدان مهندسی صحیح در آنهاست.» او تأکید می‌کند که وضعیت جاده‌ها در ایران نه‌تن‌ها در جاده‌های فرعی بلکه در مسیر‌های اصلی نیز بحرانی است.

بزرگراه‌ها تسهیلگر تردد نیستند

او سپس به وضعیت بحرانی جاده‌ها اشاره می‌کند و می‌گوید: «در سال‌های اخیر، به دلیل افول کیفیت تجهیزات راه‌سازی، فرسودگی زیرساخت‌ها و بحران‌های اقتصادی، بحران مضاعفی بر جاده‌ها تحمیل شده است.» رحمانی مثال می‌زند که یکی از بزرگراه‌های کلیدی کشور، یعنی بزرگراه قم-کاشان، از جمله بی‌کیفیت‌ترین مسیر‌ها است. او توضیح می‌دهد که این بزرگراه نه تنها تسهیلگر تردد نیست، بلکه باعث خرابی خودرو‌ها نیز می‌شود. رحمانی معتقد است که بحران جاده‌ها تنها یک خطای فردی نیست، بلکه یک زنجیره به هم پیوسته از خطا‌های سیستماتیک است: «برای مثال، در همین بزرگراه قم–کاشان، تنها بخش محدودی ترمیم شده است و آن هم بدون علائم رانندگی! در چنین شرایطی، رانندگان شبانه با ریسک بالا رانندگی می‌کنند و این وضعیت باعث بروز تصادفات خطرناک می‌شود.» او از خطای رانندگان نیز می‌گوید: «رانندگان تریلی‌ها و نیسان‌ها با سرعت زیاد در خط سبقت حرکت می‌کنند و دیگر رانندگان را مجبور به سبقت از راست می‌کنند، که خود عاملی برای تصادفات است.» رحمانی به‌طور خاص بر این نکته تأکید دارد که این مشکلات تنها به دلیل وضعیت نابسامان جاده‌ها نیست، بلکه یک نظام حکمرانی بی‌کفایت است که باعث نهادینه شدن این مشکلات شده است. او می‌گوید: «حکمرانی در این بخش نه تنها در برابر کیفیت صنعت خودروسازی بی‌مسئولیت است، بلکه در حوزه راه‌سازی نیز وضعیت بدتری دارد.»

او در ادامه می‌افزاید: «این زنجیره از خطا‌های سیستماتیک، همانطور که در وضعیت کنونی جاده‌ها مشاهده می‌شود، در نهایت به مرگ هزاران ایرانی در جاده‌ها منجر می‌شود. این واقعیت از منظر رفتاری برای بسیاری از مسئولان و مدیران بی‌تأثیر است. برای آنها، وضعیت بحران‌زده جامعه و سیطره مافیای قیر و ماشین‌آلات راه‌سازی توجیهی برای این ناکارآمدی‌ها است.» در پایان، رحمانی نتیجه می‌گیرد که «رابطه معیوب و مخرب نهاد‌های حکمرانی در بخش جاده‌ها و صنعت خودروسازی، همچنان جان هزاران ایرانی را قربانی بی‌تدبیری‌های سیستماتیک می‌کند.»

وزیر بهداشت اعلام کرده است که در سال گذشته بیش از ۲۰ هزار نفر در تصادفات جاده‌ای جان باخته‌اند و بیش از ۱ میلیون نفر مجروح به مراکز درمانی مراجعه کرده‌اند. همچنین بیش از ۳ هزار نفر دچار قطع نخاع شده‌اند. وی با تأکید بر اهمیت سلامت مردم، تصادفات را یکی از عوامل مهم تهدیدکننده سلامت دانست. رئیس اورژانس کشور نیز از استقرار بیش از ۱۹۰۰ پایگاه جاده‌ای، ۱۴۰۰ پایگاه شهری، ۵۲ ایستگاه اورژانس هوایی و ۲۸ هزار نیروی امدادی برای خدمات‌رسانی در تعطیلات نوروز ۱۴۰۴ خبر داد و ابراز امیدواری کرد که میزان تصادفات و تلفات کاهش یابد.