سایه جنگ بر صنعت خودرو؛ تولید خودرو یک سوم شد!

در نخستین ماه سال، آنچه بیش از هر چیز در آمار تولید خودرو خودنمایی می‌کند، نه تنها کاهش تولید، بلکه نشانه‌ای از تغییر رفتار تولیدکنندگان در مواجهه با ریسک جنگ است. تولید ۱۵ هزار و ۱۱۷ دستگاه خودروی سواری در فروردین‌ماه، در مقایسه با ۴۷ هزار دستگاه در مدت مشابه سال قبل، از کاهش حدود ۶۸ درصدی حکایت دارد؛ افتی که ریشه آن را باید در مجموعه‌ای از عوامل از جمله تبعات جنگ، آسیب به صنایع بالادستی و وقفه در تصمیم‌گیری‌های تولید جست‌و‌جو کرد.

در شرایطی که صنایع مادر همچون فولاد و پتروشیمی با اختلال مواجه شدند، خودروسازان نیز ناگزیر به بازنگری در برنامه‌های تولیدی خود شدند. این وضعیت عملاً منجر به نوعی «تعلیق تصمیم‌گیری» شد؛ به‌گونه‌ای که حتی پس از پایان تعطیلات نوروزی، آغاز فعالیت خطوط تولید با تاخیری محسوس همراه بود. برخلاف روال معمول که تولید از نیمه فروردین از سر گرفته می‌شود، امسال این روند دست‌کم یک هفته دیرتر و آن هم در فضایی از تردید نسبت به پایداری آتش‌بس آغاز شد. برای نمونه ایران خودرو که هرساله به طور معمول پس از تعطیلات ۴ روزه نوروز آغاز به تولید می‌کرد، امسال از ۲۳ فروردین تولید خود را شروع کرد. همین تاخیر زمانی، در کنار محدودیت‌های تامین، فرصت جبران را از خودروسازان سلب کرد.

تولید حداقلی خودرو؛ استراتژی بقای خودروسازان در شرایط نااطمینانی

رفتار تولیدکنندگان در فروردین‌ماه بیش از هر زمان دیگری به الگوی «تولید حداقلی برای بقا» نزدیک شده است. در چنین شرایطی، تمرکز بر برخی محصولات خاص و کاهش یا توقف تولید سایر مدل‌ها، به‌عنوان راهکاری برای مدیریت ریسک در پیش گرفته شده است. این رویکرد، اگرچه به کاهش زیان کوتاه‌مدت کمک می‌کند، اما در بلندمدت می‌تواند به افت تنوع محصول و تضعیف جایگاه رقابتی صنعت بینجامد.

یکی از نشانه‌های بارز این وضعیت، افزایش چشمگیر خودرو‌های ناقص در خطوط تولید است. برای نمونه، انباشت ۹۱۱ دستگاه خودروی ناقص در پارکینگ‌های ایران‌خودرو، که بیش از ۳.۵ برابر سال گذشته است، نشان می‌دهد که حتی در صورت تولید، نبود قطعات کلیدی مانع از تکمیل و عرضه خودرو‌ها می‌شود. این مساله علاوه بر کاهش بهره‌وری، هزینه‌های مضاعفی را نیز به شرکت‌ها تحمیل می‌کند.

با این حال، نشانه‌هایی از تلاش برای خروج تدریجی از این وضعیت نیز قابل مشاهده است. برخی خودروسازان با تمرکز بر تامین پایدار مواد اولیه، به‌ویژه در حوزه فولاد، در تلاشند تا انسجام بیشتری به خطوط تولید بازگردانند. هرچند این اقدامات هنوز به بازگشت کامل به شرایط عادی منجر نشده، اما می‌تواند به‌عنوان گامی اولیه در مسیر احیای ظرفیت‌های تولیدی تلقی شود.

در این میان، نقش سیاستگذار نیز بیش از پیش پررنگ شده است. خودروسازان در شرایطی که با افزایش هزینه‌ها و کاهش تیراژ مواجه هستند، بر ضرورت اصلاح نظام قیمت‌گذاری تاکید دارند. ادامه وضعیت فعلی، بدون بازنگری در قیمت‌ها، می‌تواند فشار مضاعفی بر ساختار مالی شرکت‌ها وارد کرده و حتی پایداری تولید را در ماه‌های آینده با تهدید مواجه کند.

کارنامه سه خودروساز بزرگ

براساس آمار منتشر شده در کدال، بررسی عملکرد سه خودروساز اصلی کشور، تصویری دقیق‌تر از عمق بحران ارائه می‌دهد. ایران‌خودرو به‌عنوان بزرگ‌ترین تولیدکننده، در فروردین‌ماه امسال ۱۳ هزار دستگاه خودرو تولید کرده است؛ در حالی که این رقم در سال گذشته ۲۹ هزار و ۴۰۰ دستگاه بود. به این ترتیب، تولید این شرکت با کاهش حدود ۵۵.۸ درصدی مواجه شده است. از مجموع تولید امسال، ۹ هزار و ۷۵۰ دستگاه به فروش رسیده و باقی، یا در فرآیند تکمیل قرار دارد یا به‌صورت ناقص انباشته شده است.

در میان محصولات این شرکت، گروه پژو با تولید ۴ هزار دستگاه (عمدتاً مدل ۲۰۷) بیشترین سهم را داشته، در حالی که این رقم در سال گذشته بیش از ۹ هزار دستگاه بود. همچنین تولید سورن از ۷ هزار و ۸۰۰ دستگاه به ۲ هزار و ۴۸۴ دستگاه کاهش یافته و دنا نیز با ثبت ۲ هزار و ۵۴۸ دستگاه، افت محسوسی را تجربه کرده است. سایر محصولات از جمله تارا با تولید هزار و ۸۲۷ دستگاه (در برابر ۴ هزار و ۶۷۰ دستگاه سال گذشته) و هایما با ۴۵۰ دستگاه (در برابر هزار و ۴۰۳ دستگاه)، همگی در مسیر نزولی قرار دارند. رانا نیز با تولید تنها ۳۷۹ دستگاه، کمترین تیراژ را به خود اختصاص داده است.

در سوی دیگر، دومین خودروساز بزرگ کشور نیز با افت در تولید مواجه شده است. تولید این شرکت از ۱۳ هزار و ۱۷۶ دستگاه در فروردین سال گذشته به تنها هزار و ۴۲۷ دستگاه در سال جاری رسیده که بیانگر کاهش حدود ۸۹.۲ درصدی است. در این شرکت، خانواده X۲۰۰ شامل تیبا، کوییک و ساینا با تیراژ هزار و ۱۲۵ دستگاهی بیشترین سهم را داشته‌اند، در حالی که سایر محصولات مانند شاهین، وانت ۱۵۱ و چانگان با افت قابل توجهی مواجه شده‌اند. فروش این شرکت نیز از ۱۲ هزار و ۶۳۰ دستگاه به هزار و ۳۲۳ دستگاه کاهش یافته است.

پارس‌خودرو نیز به‌عنوان سومین بازیگر اصلی، شرایط مشابهی را تجربه کرده است. تولید این شرکت از ۴ هزار و ۴۵۷ دستگاه در فروردین سال گذشته به ۶۹۰ دستگاه در سال جاری رسیده است. نکته قابل توجه، توقف تولید برخی محصولات مانند کوییک معمولی و ساینا S در این بازه زمانی است که خود نشانه‌ای از محدودیت‌های جدی در تامین و برنامه‌ریزی تولید است.

در مجموع، آنچه از آمار و شواهد برمی‌آید، ورود صنعت خودرو به سالی پرچالش است؛ سالی که در آن متغیر‌های بیرونی بیش از هر زمان دیگری بر عملکرد داخلی سایه انداخته‌اند. اگرچه تلاش‌هایی برای بازگشت به ثبات در جریان است، اما تداوم این مسیر به عواملی فراتر از کنترل خودروسازان، از جمله ثبات سیاسی، بهبود زنجیره تامین و اصلاح سیاست‌های قیمتی وابسته خواهد بود.